1. De opkomst van de cashloze stad: 
‘Er is een reëel gevaar voor uitsluiting’

Toen ik afgelopen Kerst door mijn onlinebankafschriften scrolde, merkte ik tot mijn verbazing dat ik al ruim vier maanden geen contant geld meer had gepind. Dankzij de alom aanwezige elektronische betalingssystemen is het steeds makkelijker geworden om je onder begeleiding van een koor van goedkeurende piepjes door Londen te bewegen.

Naarmate meer winkels en vervoersmaatschappijen overstappen op contactloze kaarten en touch-and-gotechnologie, wordt contant geld in veel grote wereldsteden naar de tweede rang verdrongen. Velen van ons gebruiken graag hun kaartje of mobieltje om op een bus te stappen, een koffie te kopen of boodschappen te betalen, maar het spiegelt een toekomst voor waarin we helemaal geen contant geld meer op zak hebben. Geen kleingeld meer voor de straatmuzikant, de dakloze die snakt naar iets warms om te drinken, de marktkoopman, de collectebus.

Sommige deskundigen vrezen inmiddels voor een tweedeling in de stedelijke maatschappij, waarbij 
de laagste inkomens worden buitengesloten van het gangbare commerciële verkeer door hun afhankelijkheid van traditionele betalingswijzen.

Rechtstreeks en eenvoudig

‘Het mooie van contant geld is dat het een rechtstreekse en eenvoudige transactie tussen allerlei 
verschillende mensen mogelijk maakt, hoe arm of rijk ze ook zijn,’ zegt financieel schrijver Dominic Frisby. ‘Als je op cashloosheid begint aan te dringen, zet dat je onder druk om een bankrekening te nemen en je aan te sluiten bij een financieel systeem, en veel van de allerarmsten zullen waarschijnlijk buiten dat systeem blijven. Dus er is een reëel gevaar voor uitsluiting.’ Ajay Banga, CEO van Mastercard, heeft gesproken over het toenemende wereldwijde risico van ‘het creëren van eilandjes waar mensen zonder bankrekening alleen nog maar onderlinge transacties uitvoeren’.

In India is de vraag hoe de allerarmsten aansluiting kunnen vinden bij de gedigitaliseerde wereld van de middenklasseconsument uiterst relevant geworden. Afgelopen november kondigde premier Narendra Modi aan dat de biljetten van 500 en 1000 roepie uit omloop zouden worden genomen, een van de pogingen om zijn land op te stoten in de cashloze vaart 
der volkeren. Modi’s regering gelooft dat het beperken van contant geld en het aandringen op elektronische betaling zullen helpen om de corruptie aan te pakken en India’s ‘zwarte’ economie te reguleren.

Saurabh Shukla, de in Delhi gevestigde hoofdredacteur van NewsMobile Asia, zegt dat hij de afgelopen twee maanden veel kleine winkeliers heeft zien 
overstappen op kaartlezers en Paytm, een mobiel betalingsplatform. ‘Maar aan het eind van de werkdag of -week willen ze alles toch weer in contanten omzetten. Het zal een geleidelijke aanpassing vergen.’

De regering-Modi moedigt steden aan om smart cities te worden door hun openbare dienstverlening te koppelen aan de nieuwste onlinetechnologie. 
Ambtenaren streven ernaar om van Chandigarh, 
ontworpen door de modernistische architect Le 
Corbusier, India’s eerste cashloze stad te maken door erop aan te dringen dat alle overheidsrekeningen elektronisch worden betaald. En de regering van Goa probeert haar hoofdstad Panjim cashvrij te maken door korting te geven op digitaal aangeschafte diensten als treinkaartjes, en door kleine zelfstandigen onderricht te geven in e-paymenttechnologie.

Maar sommige arme straatverkopers kunnen zich geen kaartlezer permitteren en hebben moeite met Paytm-betalingen op hun mobiele telefoon.

Aires Rodrigues, een mensenrechtenadvocaat in 
Goa, zegt dat de kleinste zelfstandigen zwaar onder de situatie lijden. Riksjabestuurders en visverkopers op de markt kunnen geen betalingen meer ontvangen van middenklasseconsumenten die inmiddels geneigd zijn alles digitaal te doen. ‘Het is zinloos 
om te proberen iedereen cashloos te laten worden,’ zegt Rodrigues. ‘De regering lijkt geen oog meer te hebben voor de situatie van de gewone man.’

Waar de stedelingen in India gedwongen zijn een digitale shocktherapie te ondergaan, is dat bij veel van hun Europese evenknieën een stuk geleidelijker verlopen. Consumenten zijn op hun gemak gesteld. Overheden zijn op fiscale transparantie gesteld. 
En winkeliers zijn op de kostenbesparing gesteld 
die het afschaffen van cash met zich meebrengt.

Volgens een recent rapport van Fung Global Retail 
& Technology bevinden negen van de vijftien meest gedigitaliseerde landen zich in Europa. Het voorspelt dat Zweden de eerste volstrekt cashloze maatschappij ter wereld zou kunnen worden. Niklas Arvidsson van het Koninklijk Technologisch Instituut KTH in Stockholm denkt dat dat in 2030 het geval kan zijn.

Maar zelfs Zweden heeft een enthousiasmekloof zien ontstaan, die voornamelijk langs demografische lijnen loopt. Oudere mensen in het rurale noorden, die het minst op hebben met technologie, nemen aanstoot aan de economische macht van Stockholm en Göteborg, waar contant geld vrijwel geheel is afgeschaft. De Nationale Bond van Gepensioneerden is een belangrijke speler in de ‘Cashopstand-coalitie’ die campagne voert om ervoor te zorgen dat het 
voor oudere Zweden mogelijk blijft om bij hun bank contant geld te storten of op te nemen.

‘Ik ben een optimist, maar we hebben echt slimme mensen bij de techbedrijven nodig om met een 
eenvoudige, passende oplossing te komen die voor iedereen werkt’

Maar welstand blijft de belangrijkste factor om te bepalen wie geheel achterop dreigt te raken in de zich ontwikkelende digitale economie. De allerarmsten in de rijkste Europese steden zijn soms al op 
een zijspoor beland.

In Amsterdam hebben daklozen die de krant Z! verkopen moeite om klanten te vinden die nog contant geld op zak hebben. Z! deed in 2013 een proef met kaartbetalingen door een tiental verkopers een iZettle-lezer te geven, maar dat initiatief was tot mislukken gedoemd. ‘Na een paar weken zeiden onze verkopers: “Dit is me veel te ingewikkeld”,’ zegt hoofdredacteur Hans van Dalfsen. ‘Het was veel te onhandig en tijdrovend voor de verkoper om tegelijkertijd met zijn kranten, de kaartlezer en zijn met Bluetooth verbonden mobiele telefoon te hannesen – handelingen die allemaal nodig waren voor de transactie.’

Van Dalfsen zegt inmiddels in gesprek te zijn met 
een grote telecommaatschappij om een eenvoudiger manier te vinden waarop dakloze verkopers betalingen kunnen accepteren met alleen hun mobiele 
telefoon, misschien in combinatie met de unieke 
QR-code op hun badge.

‘Net als in Scandinavië hebben we in Amsterdam bijna helemaal geen contant geld meer,’ zegt hij. 
‘Ik ben een optimist, maar we hebben echt slimme mensen bij de techbedrijven nodig om met een 
eenvoudige, passende oplossing te komen die voor iedereen werkt. We kunnen niet toestaan dat mensen van het stadsleven worden afgesneden.’

Zoals veel van de allerarmsten hebben Amsterdamse daklozen veelal geen bankrekening. Dus zelfs als 
ze een mobiele telefoon bezitten, zijn de meesten aangewezen op contant geld. Kenia kan hier misschien als een lichtend voorbeeld fungeren, omdat het een manier heeft gevonden om burgers zonder bankrekening toegang te verschaffen tot de cashloze maatschappij via een goedkope mobiele telefoon. Het in 2007 gelanceerde M-Pesa is uitgegroeid tot het belangrijkste mobiele geldplatform ter wereld; het stelt miljoenen gebruikers in staat geld naar elkaar over te maken via een sms’je en tegoeden digitaal op te slaan zonder een conventionele bankrekening te openen.

Uitdaging

In Zimbabwe heeft de liquiditeitscrisis van vorig jaar tot hernieuwd wantrouwen jegens de banken geleid en mobiele geldplatforms uit de grond doen schieten als een alternatieve manier om zaken te doen – eerst in de hoofdstad Harare, daarna op het platteland. 
EcoCash, de populairste sms-gestuurde betalingsdienst van het land, heeft inmiddels meer dan zes miljoen gebruikers. ‘Er is een enorme explosie van cashloze betalingen geweest, tot de armste straatverkopers aan toe, die gebruikmaken van mobiele betaaloplossingen,’ zegt Nigel Gambanga, een 
technologieanalist uit Harare. ‘Iedereen is zich 
gaan realiseren: als ik dit niet oplos, ben ik morgen misschien brodeloos. Mensen passen zich aan.’

Dave Birch, innovatiedirecteur van het Britse bedrijf Consult Hyperion, denkt dat het dwaas zou zijn om vast te houden aan het gebruik van contant geld 
ten behoeve van de armen. ‘Als je mensen gevangen houdt in een casheconomie, laat je ze voor alles hogere prijzen betalen, laat je ze moeite houden om krediet te krijgen en maak je ze kwetsbaarder voor diefstal,’ zegt hij. ‘We gaan cash vervangen door 
elektronische platforms. Ik geloof niet dat armoede 
of het niet hebben van een bankrekening een obstakel hoeft te zijn, omdat iedereen een telefoon heeft. 
Met de beschikbare technologie kunnen we nieuwe manieren ontwikkelen om digitaal geld rond te pompen, zelfs met de eenvoudigste telefoons.’

Het is dus de uitdaging voor banken en techbedrijven om platforms te creëren die voor iedereen toegankelijk zijn. Als we geen gemeenschappelijk ecosysteem voor betalingen kunnen ontwikkelen, zullen we 
misschien door verdeelde steden dwalen, gescheiden door het geluid van piepjes en het schuiven met 
kille, harde contanten.

Auteur: Adam Forest
Vertaler: Peter Bergsma

The Guardian
Verenigd Koninkrijk | dagblad | oplage 332.000

Onafhankelijke kwaliteitskrant van linkse signatuur. Sinds 1821 thuisbasis van de meest gerespecteerde columnisten en journalisten. Altijd zeer kritisch ten opzichte van de overheid en andere instituten.

CONTACTLOOS BEDELEN

Er is één bevolkingsgroep die rechtstreeks nadeel zou kunnen ondervinden van het 
toenemend gemak van het alledaags 
betalingsverkeer: de dak- en thuislozen in grote steden die voor een deel afhankelijk 
zijn van giften. Naarmate het kleingeld uit 
de circulatie verdwijnt, dreigt voor hen deze bron van inkomsten op te drogen.

In Rotterdam en Amsterdam wordt op 
initiatief van een reclamebureau een proef genomen met een nieuwe manier van 
‘bedelen’. Een groepje dak- en thuislozen is uitgerust met een jas waarin een contactloze terminal is verwerkt. De goedgeefse voorbijganger kan die terminal met zijn contactloze pinpas activeren, waarbij hij één euro doneert.

De ontvanger krijgt aan het eind van de dag evenwel nooit in ‘harde euro’s’ de beschikking over het bedrag dat hij of zij in de loop van de dag op deze wijze heeft vergaard. Het saldo is slechts inwisselbaar in erkende onderkomens voor dak- en thuislozen tegen een slaapplaats, een maaltijd of een douche. Ook bestaat de mogelijkheid om het bedrag te besteden aan een opleiding of een cursus door de dagelijkse opbrengst op een gecontroleerde spaarrekening te zetten.

Volgens de initiatiefnemers zijn de eerste resultaten van de proef redelijk positief. Zo ervaren gevers en hulpverlening het als 
groot voordeel dat de gift louter aan ‘nuttige doeleinden’ kan worden besteed en niet onmiddellijk wordt uitgegeven aan drugs of drank.

(NFC World, Machynlleth, VK)