Als de Iraakse Koerden bij het referendum op 25 september voor onafhankelijkheid stemmen, zijn de gevolgen voor de toch al instabiele regio niet te overzien, waarschuwt de Israëlische krant Ha’aretz.
Hoe vaak zijn de regeringen en regimes in de Verenigde Staten, Rusland, Iran, Turkije, Irak en Syrië het eens over de te voeren politiek? Vrijwel nooit. Nu zijn ze voor één keer eensgezind. Allemaal proberen ze, al dan niet met behulp van dreigementen, de Koerdische regionale regering (KRG) – het semi-autonome bestuur van de Koerdische regio in Noord-Irak – ervan te weerhouden om op 25 september een referendum over onafhankelijkheid te houden.
De KRG heeft verklaard dat het referendum bindend zal zijn: dus als een meerderheid van de vijf miljoen kiezers voor onafhankelijkheid kiest, zoals algemeen wordt verwacht, zal het afscheidingsproces in werking treden. De door sjiieten gedomineerde regering van Irak heeft al laten weten de uitslag van het referendum niet te zullen erkennen, maar hoe ze de Koerdische onafhankelijkheid kan afwenden is vooralsnog onduidelijk. Het Iraakse leger is nog altijd tamelijk zwak, en bovendien verwikkeld in gevechten met IS. Het heeft geen bases in Iraaks-Koerdistan, waar de Koerdische peshmerga’s de veiligheid en de grenzen bewaken.
Machtige buren
Irak kan echter rekenen op veel machtiger buren om de Koerdische desertie te dwarsbomen. Onlangs bracht de chef-staf van de Iraanse strijdkrachten, generaal Mohammad Hossein Bagheri, een zeldzaam bezoek aan Ankara. Op de agenda stond het gezamenlijke verzet van Iran en Turkije tegen Koerdische onafhankelijkheid. Beide landen delen grenzen aan Iraaks-Koerdistan en hebben grote Koerdische minderheden (ongeveer driekwart van alle Koerden in het Midden-Oosten woont in Turkije en Iran). Die zouden kunnen proberen zich af te splitsen om aansluiting te zoeken bij het nieuwe, onafhankelijke Koerdistan.
De Turkse president Erdogan, die tot enkele jaren geleden nog een vredesakkoord met de Koerden in zijn land ondersteunde, voert nu een onbuigzame, nationalistische, anti-Koerdische politiek. Een onafhankelijk Koerdistan zou daarom een welkome steun in de rug zijn voor Koerdische burgers in Turkije.
Iran heeft nog meer redenen om een Koerdische onafhankelijkheid te blokkeren. De Koerden in Irak controleren cruciale grensgebieden met Iran en Syrië, regio’s die Iran van plan is te domineren om zo een corridor van Iran naar de Middellandse Zee te creëren, via Irak, Syrië en Libanon.
Terwijl Erdogan om binnenlandse redenen de mogelijkheden besprak van een Turks-Iraanse actie tegen Koerdische onafhankelijkheid in Irak, probeerde de Iraanse Revolutionaire Garde dergelijke speculaties de kop in te drukken. Die kunnen namelijk schadelijk zijn voor de huidige militaire operaties tegen IS, waarbij samenwerking met Koerdische troepen gewenst is. Maar als de Koerden na het referendum de weg naar onafhankelijkheid serieus inslaan, is het een zeer reële mogelijkheid dat de Iraniërs en de Turken de handen ineen zullen slaan om dat op gewelddadige wijze te verhinderen.
Ook de Amerikaanse minister van Defensie James Mattis erkent dat Koerdische onafhankelijkheid de regio nog instabieler kan maken. Dus was hij onlangs in de Koerdische hoofdstad Erbil om Massoud Barzani, de Iraaks-Koerdische president, tot uitstel van het referendum te bewegen. In de strijd tegen IS in Irak en Syrië hebben de VS nauw samengewerkt met zowel de Iraakse regering als de Koerden. De door de Amerikanen gesteunde Syrische Democratische Krachten, die voornamelijk uit Koerdische strijders bestaan, hebben het voortouw genomen bij de belegering van Raqqa, de belangrijkste machtsbasis van IS in Syrië. De Koerden zullen vermoedelijk ook een voorname rol vervullen in een volgende gevechtsfase: de verovering van de laatste grote IS-bolwerken, in de Eufraatvallei, aan weerszijden van de Syrisch-Iraakse grens.
De oorlog tegen IS is momenteel het enige min of meer samenhangende onderdeel van Trumps Midden-Oostenpolitiek, en Mattis maakt zich begrijpelijkerwijs zorgen dat een conflict over Koerdische onafhankelijkheid tot nog meer onenigheid zal leiden in een nu al onevenwichtige alliantie tegen IS. Dat Barzani met het referendum voor de deur inbindt, is echter zeer onwaarschijnlijk.
De Koerden hebben geprobeerd om op eigen houtje olie te exporteren uit de rijke olievelden rond Kirkuk. De reactie van de Iraakse regering was het dichtdraaien van de geldkraan voor de regio. De problemen rond de olie-export en dalende olieprijzen hebben de Koerdische regio in een diepe financiële crisis gestort. Drie jaar geleden leefde in Iraaks-Koerdistan nog de hoop op een energiehausse en verrezen er hotels en kantoorgebouwen in de belangrijkste steden, die door brede snelwegen werden verbonden. ‘Nu staat alles stil,’ klaagt een zakenman uit de stad Dohuk. ‘De hotels zijn leeg, er wordt niet meer geïnvesteerd. Onafhankelijkheid lijkt de oplossing voor al onze problemen.’
Koerdistan kan niet alleen de Iraniërs hoofdbrekens bezorgen, maar ook andere potentiële rivalen, zoals Irak, Turkije en Syrië
Is een onafhankelijk Koerdistan levensvatbaar? Omsloten door land en afhankelijk van de olie-export, zal het tot een akkoord moeten komen met een van zijn buren om de olie te kunnen uitvoeren. Maar alle buren zijn sterk gekant tegen Koerdische onafhankelijkheid. Dan zijn er ook nog binnenlandse problemen. Het politieke systeem van de Koerdische Autonome Regio wordt ondermijnd door de voornaamste dynastieën die de politieke partijen beheersen. De corruptie is wijdverbreid. En de milities van de peshmerga’s bestaan weliswaar uit dappere strijders, die twee jaar lang, terwijl het Iraakse leger bezig was uit elkaar te vallen, als enigen het hoofd boden aan IS – maar ze tellen ook tienduizenden vergrijsde veteranen die pensioenen opstrijken terwijl ze zwart bijklussen als bewakers. Bij gebrek aan voldoende zware wapens zal het voor de peshmerga’s moeilijk zijn Koerdistan te verdedigen tegen invallen van Turkije of Iran, waartoe deze landen, al dan niet op uitnodiging van de Iraakse regering, kunnen overgaan.
Eén land waarvan de Koerden hopen dat het hen zal steunen is Israël, een van de eerste afnemers van Koerdische olie. Sommige Israëlische politici hebben openlijk steun betuigd aan Koerdische onafhankelijkheid, maar de regering heeft een zeer berekenend neutraal standpunt ingenomen. Een onafhankelijk Koerdistan biedt Israël een aantal voordelen, waarvan de locatie langs Irans route naar Syrië en Libanon het meest voor de hand liggende is. Koerdistan kan niet alleen de Iraniërs hoofdbrekens bezorgen, maar ook andere potentiële rivalen, zoals Irak, Turkije en Syrië. Israëlische zakenlieden zijn nu al welkom in Erbil, en de ontwikkelingsbehoeften van een nieuwe en potentieel pro-westerse natie kunnen miljarden opleveren. Maar Israël wil op dit moment niets doen zonder samenspraak met de Amerikanen.
Israël doet ook omzichtige pogingen de strategische relatie met Turkije te herstellen. De diplomatieke betrekkingen zijn hervat, maar er is nog een lange weg te gaan eer het vroegere niveau van samenwerking is hersteld. Zoals het er nu voorstaat, is Turkije het enige buurland van de Koerden waarmee Israël open verhoudingen heeft en dat als doorvoergebied voor Koerdische olie kan dienen. Op de korte termijn kunnen de Koerden Israëls rivalen een hoop problemen in de regio bezorgen. Op de lange termijn is het voor Israël noodzakelijk dat Turkije en Koerdistan tot een vergelijk komen, wil er een regionale alliantie tot stand komen waarvan aartsvijand Iran buitengesloten blijft. Het referendum zal een dergelijke ontwikkeling zeker niet bespoedigen. Dus als de Koerden verwachten dat Israël hun onafhankelijkheid snel zal erkennen, komen ze waarschijnlijk bedrogen uit.
Auteur: Anshel Pfeffer
Haaretz
Israël | dagblad | oplage 80.000
De eerste Hebreeuwse krant die in 1919 onder Engels mandaat uitkwam. ‘Het land’ is dé krant voor Israëlische politici en intellectuelen.
