1. Het onbezorgde leventje is voorbij

Zoals we allemaal weten zet Moskou de toon, in woord en gebaar. En zoals gewoonlijk doet Moskou één ding, maar zegt het iets anders. In de straten van de stad schittert de feestverlichting, en de 
verschillende buurten lijken een 
wedstrijd te houden om welke straat door al die lampjes het best zichtbaar 
is vanuit de ruimte.

Maar wat Moskou zegt, klinkt heel anders. In de gesprekken op straat hoor je iets van opluchting doorklinken, omdat het niet meer nodig is om weelde tentoon te spreiden. Het gaat over koopjes, over wat de dingen kosten, over hoeveel geld anderen tegenwoordig nodig hebben om rond te komen. Niemand heeft het nog over de dollarkoers, want daar is hij toch te hoog voor. De dollar heeft het huis verlaten.

Vrij wanhopig

Ik speur het internet af op zoek naar commentaar over de prijsverhogingen. Er is weinig keus meer: de enige plekken waar je tegenwoordig je mening kwijt kunt zijn Vkontakte [het grootste Europese sociale netwerk, met 280 miljoen gebruikers], Odnoklassniki [een soort Schoolbank] en Facebook. 
De gebruikers van deze sites zitten zelden op een lijn over wat dan ook, maar er komen toch een paar gesprekken voorbij waaruit blijkt dat alle drie de gemeenschappen het op één punt 
roerend eens zijn. Een groep moeders heeft het bijvoorbeeld op Vkontakte over een artikel uit The Village, waarin de auteurs proberen te berekenen 
‘hoeveel geld er nodig is om nog hetzelfde zorgeloze leventje te leiden als vorig jaar’. Uit dit soort artikelen kun 
je opmaken dat de middenklasse vrij wanhopig is.

Een onbezorgd leventje laat zich natuurlijk niet in geld uitdrukken, maar het artikel doet toch een poging: 146.600 roebel (1764 euro) voor een alleenstaande hipster. Een antwoord laat niet lang op zich wachten: ‘Ik moet met mijn gezin rondkomen van 50.000 roebel, doe ik iets fout?’ Waarop blijkt dat de jonge vrouwen niet bepaald zachtzinnig 
met elkaar omgaan. Een andere jonge moeder reageert als een echte neokapitalistische havik op deze hartenkreet: ‘Ja, je doet alles fout: zoek een betere baan, doe je best, kies een goede man; ik heb mijn MBA gedaan terwijl 
er een kleine op komst was’, enzovoort… Heeft ze gelijk?

Er is een einde gekomen aan vijftien jaar geldzucht, die afschuwelijke geldzucht die mensen kapotmaakt maar waar toch iedereen aan meedoet

Op zich zit er natuurlijk wel wat in. Tot een maand of twee geleden zouden de andere deelneemsters aan de discussie deze felle dame haar zwakkere gesprekspartner rustig aan stukken hebben laten scheuren. Maar het lijkt alsof er een omslagpunt bereikt is; de discussiegroepen zijn somber gestemd. De groep moeders, die meestal rustig foto’s van grote bloemboeketten uitwisselt of klaagt over luie kindermeisjes, vormt een front tegen de vrouw met haar MBA en verzoekt haar vriende
lijk om haar tirades ergens anders te gaan houden.

Even later volgen twee coming-outs 
op rij. Een getrouwde vrouw en moeder bekent dat ze vlak voor nieuwjaar ontslagen is, een andere geeft toe dat ze 
al twee maanden zonder succes geprobeerd heeft om het appartement van haar man te verhuren, dat het echtpaar zich niet meer kan veroorloven. ‘Maar op zich gaat het prima,’ voegen de vrouwen er monter aan toe: ‘We komen er wel. Net als iedereen slaan we ons er wel doorheen.’

Het thema van de huishoudportemonnee, dat tot voor kort nooit een onderwerp van discussie was, geeft aan dat er in de afgelopen maanden iets wezenlijk veranderd is: er is een einde gekomen aan vijftien jaar geldzucht. Aan die afschuwelijke geldzucht, die mensen kapotmaakt maar waar toch iedereen aan meedoet.

Twee jaar geleden vond er een drama plaats in de stad K. Een pasgetrouwde jonge man en vrouw doodden elkaar met een schaar. Allebei waren ze mooi en erg rijk. Maar toen kregen ze ruzie en vochten ze urenlang met elkaar. Iemand heeft de man achter het raam zijn bebloede hand op zien heffen. Zijn jonge echtgenote was toen al dood: ze was vijftien keer met een schaar in haar rug gestoken. De ruzie ging erover dat meneer weigerde om parels voor zijn echtgenote te kopen; haar vriendin had opgeschept met de hare. Mevrouw kon vlak voor ze stierf nog snel één enkel woord op het parket schrijven: ‘gierigaard’.

Het is waargebeurd, je kunt het opzoeken op Google. Een beter symbool voor de geldzucht van onze tijd is er niet. Iemand die steeds meer wil, meer 
spullen, meer geld, meer genot, zo iemand is onbevredigbaar.

Opluchting

De prijzen zijn inmiddels verdubbeld en ze houden niet op met stijgen. Dat veroorzaakt enorm veel leed en het vormt ook steeds meer een geestelijke beproeving. Vooral de middenklasse heeft door de crisis haar manier van leven moeten veranderen. Het is vrijwel onmogelijk geworden om je kinderen in het buitenland te laten studeren of om er te gaan wonen als je je geld in Rusland verdient (door er te werken of onroerend goed te verhuren). Sommigen hebben zelfs helemaal geen werk meer.

Er wordt gezegd dat de ‘rijken’ en de ‘armen’ hun levensstijl nog niet drastisch hebben hoeven wijzigen. Zij moesten vooral bezuinigen. Maar iedereen heeft wel zijn manier van denken moeten veranderen. Een nadere blik op deze mentaliteitsverandering leert wat deze crisis zo ‘discreet’ maakt. 
Psychologe Ludmilla Petranovskaja schreef dat de economische problemen de mensen een gevoel van opluchting geven: eindelijk hoeven ze niet langer het vermoeiende spel van de bourgeoisie mee te spelen.

Als je om je heen kijkt begrijp je wat ze bedoelt. Een jaar geleden al was deze opluchting goed merkbaar, toen de roebel kort na nieuwjaar 
voor het eerst in duikvlucht ging. 
De wachtenden in de rij bij de pinautomaat of bij de kassa van elektronicazaken slaakten een zucht van verlichting. Alsof ze bevrijd waren van hun eenzaamheid, schuldgevoelens, hun angst om te falen.

Zoals de dood ons bevrijdt van de angst voor de dood, bevrijdt de armoede ons van 
de angst voor de armoede

Er wordt wel gezegd dat ons land zijn vrijheid heeft ingeruild voor stabiliteit. Maar is dat nog steeds zo? Momenteel wisselen we eerder juist onze stabiliteit weer in voor vrijheid. We beleven de tweede grote vertrouwensbreuk tussen de staat en het volk (al denken velen dat staat en volk nog steeds een hechte eenheid vormen). Het volk wordt opnieuw een gemeenschap. Net zoals de dood ons bevrijdt van de angst voor de dood, bevrijdt de armoede ons van 
de angst voor de armoede.

Uiteindelijk werken de magische woorden ‘dat is niet mijn schuld, 
ik kan er ook niets aan doen’ en ‘tja, daar hebben wij geen invloed op’ absoluut bevrijdend. En met de 
herwonnen vrijheid krijgt men ook weer zin om te leven. De zin van het leven is, als vanouds, óverleven. Een archaïsche familiezin is terug van weggeweest, een die lak heeft aan de staat en haar besognes – maar tegelijkertijd soms loyaal is aan de macht. Het is een waardestelsel dat de maatschappij minder transparant maakt dan ze lijkt. De dagen na nieuwjaar zijn de rustigste van het hele jaar. Ze markeren de transitie naar een nieuw tijdperk.

Auteur: Jevgenia Pichtsjikova
Vertaler: Tess Visser

Gazeta.ru
Rusland | gazeta.ru
De Russische nieuwssite met een liberaal profiel onderscheidt zich door zijn snelle reactievermogen ten opzichte van de actualiteiten en zijn brede verslaggeving van zowel Russisch als internationaal nieuws. Met regelmaat publiceert het blad ook bijdragen van bekende opinieleiders. Heldere, moderne vormgeving.