3. Een woongroep voor 1200 man

Het grote gemeenschappelijke terras op de achtste verdieping, uitgerust met barbecues, heeft vrij uitzicht op de heuvels rondom Zürich. En als het weer zich niet leent voor een barbecue met de buren, kunnen de bewoners nog altijd hun toevlucht nemen tot de sauna die voor iedereen toegankelijk is en bereikbaar via dezelfde overloop. We zijn in Schwamendingen, een wijk ver van de hippe cafés in het centrum, waar afgelopen zomer een van de meest innovatieve woningprojecten van Zwitserland is opgeleverd. Projectontwikkelaars, openbare instanties en architectuurstudenten uit binnen- en buitenland haasten zich om een bezoek te brengen aan dit immense coöperatieve project met 380 appartementen en 1200 bewoners, verdeeld over dertien gebouwen.

‘We wilden een innovatief laboratorium voor duurzaam wonen creëren, met een redelijke huurprijs en veel sociale interactie,’ zegt Claudia Thiesen, lid van de directie van de coöperatieve vereniging Mehr als wohnen. Iedereen beschikt 
er over 35 vierkante meter, terwijl het Zwitserse gemiddelde rond de 50 vierkante meter ligt, een manier om de ecologische en economische doelstellingen te verwezenlijken. Het feit dat de privéruimten kleiner zijn wordt gecompenseerd door de aanwezigheid van talrijke gedeelde ruimten. Zo kent de coöperatie tien gemeenschappelijke zalen die de bewoners naar eigen inzicht kunnen bestemmen. Een ervan is een meditatieruimte geworden, een andere een reparatieatelier, een derde een filmzaal. Nog een voorbeeld: een van de gebouwen, dat niet over een balkon beschikt, heeft een grote wintertuin en een binnenplaats voor iedereen.

Mehr als wohnen heeft ook extra 
ruimtes beschikbaar die door bewoners gehuurd kunnen worden naargelang hun behoefte. Zo zijn er in sommige gebouwen kantoren waarvoor een huurcontract voor een bepaalde tijd kan worden aangegaan. Hetzelfde principe geldt voor kamers met een badkamer. ‘Die hebben we bedacht als interessante oplossing voor gezinnen die enige tijd een bejaarde ouder in huis willen nemen,’ legt Thiesen uit. ‘Maar momenteel worden de meeste bewoond door jongeren die onafhankelijk van hun familie willen wonen zonder helemaal het huis uit te gaan.’ Ook zijn er vier ruimtes om muziek te maken die per uur door de bewoners kunnen worden gereserveerd. Ten slotte zijn er in het gebouw bij de ingang van het complex, dat tevens dienstdoet als hotel, 22 logeerkamers te huur.

Deze nieuwe scheiding tussen gemeenschappelijk en privé wordt het duidelijkst geïllustreerd door een vijftiental appartementen dat volgens het ‘clusterprincipe’ is gebouwd: private wooneenheden (bestaande uit twee kamers, een badkamer en een kitchenette) die worden verbonden door een ruimte met een grote woonkamer en een keuken erin. ‘Wij bieden een groot scala aan woonvormen, variërend van studio en cluster tot meer conventionele appartementen in ieder formaat,’ aldus Claudia Thiesen.

Ook andere coöperatieve verenigingen in Zürich hebben de afgelopen jaren voor soortgelijke projecten gekozen, 
zij het op kleinere schaal. In Franstalig Zwitserland wint deze nieuwe organisatie van de ruimte langzaam terrein. De coöperatieve woonvereniging Codha speelt daarbij een pioniersrol door in 
al haar nieuwe projecten clusters op te nemen. De eerste zullen worden opgeleverd in de Geneefse wijk Chêne-Bougeries, in 2017, en het jaar daarop in de ecowijk La Jonction in diezelfde stad.

Kleinere privéruimten worden gecompenseerd door talrijke gedeelde ruimten

‘De meeste bouwers gaan nog uit van het traditionele gezinspatroon van twee ouders en twee kinderen. Maar dat voldoet nog maar aan 30 procent van de woonbehoefte,’ constateert architect Yves Dreier van bureau Dreier Frenzel in Lausanne, dat een voortrekkersrol vervult bij de ontwikkeling van de ecowijk La Jonction. ‘De uitdaging bestaat erin dat je rekening houdt met de woonbehoeften van alleenstaanden, stellen, woningdelers, eenoudergezinnen en nieuw gevormde gezinnen van wisselende omvang, en met het feit dat de gezinsstructuren ongeveer om de tien jaar veranderen.’

Bij Codha is de ontwikkeling in gang gezet door een groep senioren. ‘Zij hadden geen zin om in hun eentje in een te groot appartement te wonen, maar wilden ook weer niet een te kleine woning waar ze geen familiemaaltijden konden organiseren of een weekend hun kleinkinderen konden ontvangen,’ aldus Rosanna Ulmi, architect van Codha. ‘Wat dat betreft biedt de clusteroplossing een grote flexibiliteit.’

Meer flexibiliteit

Uiteindelijk sprak het idee niet alleen de oorspronkelijke groep aan, maar ook gezinnen met studerende kinderen die gecharmeerd waren van deze nieuwe gemeenschappelijke woonvorm, waarbij de autonomie groter 
is dan bij woningdelen. Zo kan een appartement plaats bieden aan een gezin van vier mensen, of aan twee senioren en drie jongeren. De plannen zijn aangepast om aan de verschillende eisen te kunnen voldoen. Sommige clusters krijgen een logeerkamer, andere een gedeelde kantoorruimte. ‘Door kleine appartementen op deze manier samen te voegen kun je economischer omspringen met de hoeveelheid vierkante meters,’ onderstreept architect Yves Dreier.

Voorlopig ontwikkelen deze initiatieven zich bijna uitsluitend binnen een coöperatief kader. In Zürich is in een gebouw dat in 2011 is neergezet door architect Vera Gloor ook een clusterappartement opgenomen. En projectontwikkelaars raken steeds meer geïnteresseerd, omdat ze een markt zien voor jonge expats die mensen willen ontmoeten zonder afstand te doen van een bepaalde mate van comfort. ‘Maar het blijft een niche, al constateren we toenemende belangstelling van de publieke sector,’ aldus Yves Dreier. ‘In tegenstelling tot de coöperatieve verenigingen die, vooral dankzij hun participerende benadering, de wensen en aspiraties van hun leden kennen, blijft het herverdelen van ruimtes een riskante zaak voor de privé-investeerder.’ Toch sluit de architect niet uit dat het concept zich zal uitbreiden als de eerste experimenten zich hebben bewezen.

Auteur: Sophie Gaitzsch
Vertaler: Peter Bergsma

Beeld bovenaan: © Hajo

Le Temps
Zwitserland | dagblad | oplage 49.000
Opgericht in 1998, voortgekomen uit een fusie van Nouveau Quotidien, Journal de Genève en Gazette de Lausanne. Rechts van het midden, populair bij leidinggevenden, krant voor Franstalige Zwitsers.