4. De daders? 
Kwajongens op de Balkan

‘Komt u voor Trump?’ vraagt 
de manager van een hotel in Veles met een raadselachtige glimlach. ‘Niemand zal iets loslaten.’ Sinds de eerste berichten in de wereldpers over de IT-piraten uit Veles en het geld dat ze ermee hebben opgestreken, heerst de omertà in deze stad. De zwijgplicht houdt in dat er niet wordt gesproken over Trump en de ‘rol’ die jongeren van Veles gespeeld zouden hebben bij de verkiezing van de nieuwe president van de Verenigde Staten. Ze zijn beroemd geworden sinds het Amerikaanse webportal BuzzFeed een opmerkelijke concentratie websites signaleerde (meer dan honderdvijftig) in dit arme stadje met amper vijftigduizend zielen. De specialiteit van al deze sites: nepnieuws dat verband houdt met de Amerikaanse verkiezingen.

De moderne tijd lijkt aan Veles te zijn voorbijgegaan: een biljet van 100 euro wisselen is een heksentoer. Dan moet je naar het casino. Gevels waarvan de pleisterlaag heeft losgelaten, stapels afgedankte huishoudelijke apparaten op amper 50 meter van het stadscentrum, cevapcici [gehaktworstjes, een Balkanspecialiteit] worden per stuk verkocht [voor 10 denari ofwel 0,16 euro]: dit is de stad die het politieke leven in Amerika heeft doen ‘kantelen’!

Het voormalige industriecentrum lijkt nu een verwaarloosd monument van arbeiderszelfbestuur. Het apocalyptische postindustriële beeld van Veles – het vroegere Titov, de laatste stad in het voormalige Joegoslavië die de verwijzing naar de naam van de maarschalk heeft geschrapt, in 1996 – wordt gecompleteerd door de verkiezingsposters [voor de parlementsverkiezingen in december 2016] waarop benadrukt wordt dat het gaat om ‘de belangrijkste verkiezingen sinds de onafhankelijkheid van Macedonië’.

Tante Google

De westerse media hebben schande gesproken van de bemoeienis van 
hackers uit Veles met de Amerikaanse verkiezingen. Toch moet je het woord hacker tussen aanhalingstekens zetten. De jongeren uit de stad hadden gewoon algauw door dat de advertenties van Google (AdSense) een goudmijn waren.

Ze zetten Engelstalige websites op met als doel er nieuwtjes over Trump op 
te zetten die in de VS een maximum aantal clicks zouden genereren. Dan hoefden ze maar te wachten totdat Google het geld overmaakte. Ze braken zich er niet het hoofd over of dat gevolgen zou hebben voor de verkiezingen.

Er wordt gezegd dat sommige jongeren tijdens de campagne wel tussen de 50.000 en 60.000 euro hebben verdiend. Google stuurde hun betalingsopdrachten die zij dan incasseerden bij de bank. Omdat er geen transparante regelgeving bestaat voor internettransacties en om gedoe met de belastingen te vermijden, gaven ze als reden op ‘schenking van een tante in het buitenland’. Of iets anders wat even creatief was. Tante Google maakte het geld naar haar neven in Veles over tot afgelopen herfst. In Veles kende iedereen deze ‘bizness’ met Google. De lange wachtrijen voor de banken op sommige dagen spraken voor zich…

Een zelfverzekerde jongeman van rond de dertig, met een zonnebril op – hoewel het medio december is – en een mobieltje in de hand, is naar onze afspraak gekomen in een prachtige wagen. ‘Hallo, volg mijn auto maar,’ zegt hij door het raampje. Blijkbaar wil hij vermijden dat hij gezien wordt met journalisten. ‘Mensen die met journalisten praten worden gezien als verraders,’ 
zo vertrouwt hij ons toe. ‘Dat zijn de jongens die “gezongen” hebben om 
op te scheppen over de bedragen die 
ze hebben verdiend. Dat is echt overdreven, zo veel geld hebben we er nu ook weer niet mee verdiend. Maar een enkeling wel,’ geeft hij toe.

‘Aanvankelijk heb je de indruk op een goudmijn te zijn gestuit,’ zo vertelt hij. ‘Alles begon in mei, toen Trump presidentskandidaat van de Republikeinen werd. Veles is een dorp … geruchten verspreiden zich snel. Iemand begon ermee en toen verspreidde het verhaal zich als een epidemie. Je hoefde alleen maar wat basiskennis van webdesign en programmeren te hebben om te beginnen. Een kind kan de was doen. Je neemt een artikel van een Amerikaanse portal en verandert de kop. Vaak heeft het niks met de tekst te maken, je moet er gewoon iets boven zetten wat de aandacht trekt, om een maximaal aantal clicks te krijgen.’

Onze gesprekspartner vindt het overdreven dat er wordt gesproken over honderden sites in Veles. ‘Het waren er tussen de honderdvijftig en tweehonderd, maar slechts een stuk of twintig maakten er serieus werk van. Je hoefde alleen maar een tekst te publiceren en hem op Facebook te laten circuleren. Het was ongelooflijk. Normaal gesproken verdien je op iedere 10 dollar die je investeert in Facebook 2 dollar terug. Maar met Trump verdienden we op iedere 10 dollar wel 30 dollar.’

‘Amerikanen zijn niet als wij, ze klikken op alles’

‘Amerikanen zijn niet als wij, ze klikken op alles,’ vervolgt hij. ‘Tijdens de campagne onderhandelden de adverteerders over de tarieven van de advertenties. Elke cent die in de campagne geïnvesteerd werd leverde een aardige winst op… totdat BuzzFeed [zie pag. 14-15] zich ermee bemoeide. Eén tekst 
was genoeg om het systeem onderuit te halen. In de meeste gevallen werden de rekeningen van AdSense voor ons geblokkeerd. Sommige van ons hadden zelfs geen tijd meer om een factuur in te dienen,’ voegt hij er teleurgesteld aan toe.

‘Toen Trump de Amerikaanse verkiezingen had gewonnen begonnen ze te zoeken naar de oorzaken van zijn verkiezingszege. Sommigen zeiden dat het kwam door de propaganda die was verspreid via Facebook. Alsof wij hadden bijgedragen aan de overwinning van Trump, 
hou toch op! Wij zeiden voor de grap dat we nog meer stemmen hadden kunnen winnen als Trump ons had gefinancierd. We hebben niks met Trump, we hebben geen bijzondere redenen om voor hem te zijn.’
Voor de IT-piraat van Veles was het ‘gewoon een kwestie van wat geld verdienen’.

Auteur: Veljko Miladinovic
Vertaler: Dirk Zijlstra

Globus
Kroatië | weekblad | 22.000

Globus heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van onderzoeksjournalistiek in Kroatië, door aandacht te besteden aan privatisering, geweld tegen etnische Serviërs en andere beladen onderwerpen die in de mainstream media niet aan bod komen.