In de tijd voorafgaand aan de Franse Revolutie werkten schrijvers van schotschriften, de libelles, vaak vanuit het buitenland aan de ondergang van de monarchie. Iets dergelijks lijkt zich te voltrekken in het Amerika van de ‘alternatieve feiten’.
We leven in een post-feitentijdperk. Dat wordt weerspiegeld, en nog verergerd, door de grenzeloze onverschilligheid waarmee president Donald Trump met verifieerbare beweringen omspringt – en zelfs met wat hij eerder publiekelijk heeft gezegd. Het enorme en complexe netwerk van ‘nieuws’-sites die dubieuze beweringen de wereld in sturen, die op hun beurt weer verspreid worden door sociale media, speelt een even belangrijke rol. Volgens een recente studie ontlenen bijna een op de twee Amerikanen hun nieuws aan Facebook – het medium waarop tijdens de campagne talloze valse feiten en leugens circuleerden.
Dit fenomeen is ‘nieuw’ in die zin dat het erger is dan een paar jaar geleden, maar de wortels gaan ver terug, tot in het achttiende-eeuwse Frankrijk. Het tijdperk van de Verlichting, beroemd om de rede en empirisch onderzoek, was ook de bakermat van de post-feiten en post-waarheden waar we nu mee worden geconfronteerd. Voor het Frankrijk van het ancien régime waren de consequenties revolutionair. Dat kunnen ze voor ons ook worden.
In een serie invloedrijke boeken bracht historicus Robert Darnton de wereld van de Parijse broodschrijvers opnieuw tot leven. Het was een wereld van krabbelaars die, omdat ze geminacht werden door de maatschappelijke en politieke instituties van het achttiende-eeuwse Parijs, hun leven wijdden aan de ondermijning ervan. Ze leenden Voltaires beroemde oproep ‘écrasez l’infâme’ en draaiden die om. In plaats van ‘de schandelijke dingen te vertrappen’, verspreidden ze die juist.
Schandaalblaadjes
Het favoriete wapen van deze desperado’s was de libelle. In zo’n schotschrift vol insinuaties en leugens werden ministers en adviseurs van de koning afgeschilderd als incompetente clowns en seksverslaafde graaiers. Door geruchten als waarheid te presenteren wakkerden de schandaalblaadjes de onrust en woede van een toenemend aantal sociaal ontevreden Parijzenaars aan.
Lezers wisten niet, of wilden niet weten, dat de schotschriften weinig met de realiteit van doen hadden. Over een aantal apocriefe brieven die geschreven waren door de maîtresse van koning Lodewijk XV, Madame du Barry, merkte een lezer op dat ze ‘des te meer waarheid bevatten omdat ze verzonnen waren’.
Net zoals het nepnieuws tijdens onze laatste presidentsverkiezingen dikwijls afkomstig was uit Russische of Macedonische bronnen [zie pagina 17], zo werden de achttiende-eeuwse schotschriften vaak verspreid door Franse émigrés in het buitenland. Franse afgezanten aan het Engelse hof protesteerden tevergeefs tegen de straffeloosheid waarmee schotschrijvers zoals Charles Théveneau de Morande vanuit het veilige Londen lasterlijke verslagen de wereld in stuurden. (Het parlement verzette zich tegen de pogingen van de kroon om Morande en anderen het zwijgen op te leggen. Het beriep zich op de persvrijheid en genoot van de chaos die de pamfletten aan de andere kant van het Kanaal veroorzaakten.)
Volgens Darnton belasterden schotschriften ‘alles wat verheven en fatsoenlijk was, de monarchie zelf incluis, met een grofheid die vandaag de dag moeilijk denkbaar is’. Maar dat schreef Darnton ongeveer veertig jaar geleden. Morandes grofheid lijkt nogal tam in een wereld waarin een pizzeria in Washington het hoofdkwartier zou zijn van een kinderslavensyndicaat geleid door een doortrapte Hillary Clinton.
En toch zouden de schotschriften – hoewel in de Franse archieven niets te vinden is over een burger die met een musket zwaaiend het Trianon binnendringt om de beschuldigingen tegen de koning in eigen persoon te onderzoeken – heel goed de bestormers van de Bastille beïnvloed dan wel opgehitst kunnen hebben.
De schandaalschriften waren volgens Darnton zo krachtig omdat ze ‘complexe gebeurtenissen reduceerden tot een conflict tussen personen’. Zaken van groot gewicht, zoals de door kanselier Maupeou voorgestelde belasting- en bestuurshervormingen – die de revolutie in Frankrijk misschien hadden kunnen voorkomen – interesseerden de lezers van Morande niet. Volgens hem en andere verzinners van nepnieuws ging het om de persoon Maupeou – iemand die ze neerzetten als een sukkel en een bedrieger.
In één pamflet werd beweerd dat toen een lakei een pastei aansneed die de maîtresse van de koning, Madame du Barry, had gekregen, er een wolk eendagsvliegen uitkwam die de pruik van Maupeou binnendrongen. In zijn ijver om te helpen trok de lakei Maupeous pruik van zijn hoofd waardoor zijn kale schedel zichtbaar werd. Het hof verkneukelde zich om de benarde situatie van Maupeou, en de lezers werd een beeld voorgeschoteld van de slechte, lichtzinnige mensen die hen zogenaamd zouden regeren.
Onder Louis XVI werden de schotschriften giftiger, vooral als ze gericht waren tegen Marie Antoinette. Hoewel de carrières en karakters van de vrouw van de Franse koning en Hillary Clinton niets gemeen hebben, lokten beide vrouwen venijnige leugens uit. In schotschriften over Marie Antoinette, die door historici als ‘politieke pornografie’ werden betiteld, werd Versailles afgeschilderd als een poel van seksuele zondigheid en schanddaden – precies zoals bij de internetgeruchten over Clinton die Vince Foster, juridisch adviseur in het Witte Huis, zou hebben vermoord nadat ze een affaire met hem had gehad.
Uiteindelijk waren het verhalen over personen, en niet over politiek, die het publiek interesseerden en regimes konden maken of breken
Uiteindelijk waren het verhalen over personen, en niet over politiek, die het publiek interesseerden en regimes konden maken of breken.
In een interview met Ron Suskind uit 2004 maakte een politiek adviseur van president George W. Bush – naar algemeen wordt aangenomen Karl Rove – de beroemde opmerking: ‘Wij zijn nu een wereldrijk, en als we iets doen, creëren we onze eigen werkelijkheid.’
In één adem veegde hij ‘de op de werkelijkheid gebaseerde gemeenschap’ waarin Suskind leefde en werkte van tafel. Die wereld van Suskind stamt direct af van de indrukwekkendste op de werkelijkheid gebaseerde gemeenschap die er bestaat: de Verlichting. Ze was, op zijn best, geen rijk van razernij maar van rede, niet van misleiding maar van dialoog, niet van minachting voor de wetenschap maar van respect ervoor. Het is geen toeval dat deze vroegere op de realiteit gestoelde gemeenschap overspoeld werd door een giftige golf van nepnieuws, net zoals de onze nu.
Historici die de achttiende eeuw bestuderen, discussiëren nog steeds over de vraag of de wereld van de schotschriften heeft bijgedragen aan de vernietiging van de Franse monarchie. Historici die de eenentwintigste eeuw bestuderen zullen misschien ooit discussiëren over de vraag of de virtuele wereld van nepnieuws heeft bijgedragen aan de val van de Amerikaanse republiek.
Auteur: Robert Zaretsky
Vertaler: Tineke Funhoff
Robert Zaretsky doceert aan de universiteit van Houston. Zijn meest recente boek is Boswell’s Enlightenment.
Los Angeles Times
Verenigde Staten | dagblad | oplage 657.000
Meest links georiënteerde van de grote Amerikaanse kranten. Belangrijke nieuwsbron voor de entertainmentindustrie en winnaar van vele Pulitzerprijzen. Eigendom van de Tribune Company in Chicago.
