Een omvangrijke industrie helpt Russische mannen via Telegram om mobilisatie te voorkomen. Dat gaat echter niet zonder risico’s.
Lange tijd overwoog Dima om Rusland te verlaten. De zesentwintigjarige Moskoviet, die om veiligheidsredenen onder een andere naam vermeld wil worden, is tegen de Russische inval in Oekraïne en staat kritisch tegenover president Vladimir Poetin. Maar, zo vertelt hij aan Rest of World, er was ook veel dat hem in het land hield: carrière, familie en geliefden.
Dat veranderde op 21 september, toen Poetin een gedeeltelijke mobilisatie van reservisten aankondigde en 300.000 mannen naar het slagveld sommeerde. De kans was groot dat Dima onmiddellijk zou worden opgeroepen en hij wist dat hij snel iets moest ondernemen. ‘We kwamen onmiddellijk met een paar vrienden bij elkaar en besloten het land te verlaten,’ zegt hij.
Op zoek naar hulp om het land te ontvluchten, meldde hij zich aan bij een kanaal op Telegram, waar hij een lift vond naar buurland Georgië. Dat kanaal, Verkhnii Lars Chat genaamd, is in 2019 opgericht om mensen te helpen die de grens willen oversteken. Het heeft nu meer dan 140.000 gebruikers. En er zijn meer vergelijkbare Telegram-kanalen.
Telegram om dienst te ontlopen
Op maandag betaalden Dima en zijn vrienden ieder 175 euro aan een chauffeur van een minibusje voor de gevaarlijke, ruim 400 kilometer lange tocht van een Russische stad bij de grens naar Tbilisi. Dagelijks steken naar schatting zo’n 10.000 Russen de Georgische grens over. Dat is slechts één stroom van de massale uittocht uit Rusland in de afgelopen twee weken. Meer dan 260.000 mensen zijn het land ontvlucht sinds de gedeeltelijke mobilisatie werd aangekondigd.
Telegram is inmiddels de thuisbasis geworden van allerlei diensten die zijn ontworpen om reservisten zoals Dima te helpen de militaire dienst te ontlopen. Daartoe wordt van alles aangeboden, van vervoer tot vervalste diagnoses, die soms worden verkocht in ruil voor bitcoins. Er worden ook vliegtickets aangeboden à 35.000 euro om uit Rusland weg te komen, je kunt er valuta wisselen, accommodatie vinden, werkgelegenheid of zelfs een permanent verblijf in populaire bestemmingen zoals Kazachstan.
Aan de grens met Georgië, waar sommige Russen veertig tot vijftig uur moeten wachten om het land binnen te komen – terwijl er geruchten gingen dat de grens zou gaan sluiten –, werd ook aangeboden om tegen betaling een plaats in de wachtrij in te nemen.
Sommige mannen werd vervoer over de grens toegezegd, maar zagen de beloofde rit in rook opgaan nadat ze hadden betaald
Telegram, dat in 2013 werd gelanceerd door de Russische broers Pavel en Nikolai Durov en dat wordt aangestuurd vanuit Dubai, is favoriet onder prodemocratische activisten in veel landen. Maar de lakse regels van het platform hebben ook de deur opengezet voor haatzaaien, overheidspropaganda en oplichting.
Dankzij het grote publiek, de overvloed aan functies en de encryptie is Telegram de chat-app bij uitstek geworden voor Russen, zegt Malika Kamil, de community manager van een project dat Guide to the Free World [Gids naar de Vrije Wereld] heet. Dat project, gestart aan het begin van de oorlog, richt zich er eveneens op om Russen te helpen het land te verlaten. Het beheert een Telegram-kanaal met meer dan 101.000 gebruikers. Daarvan sloten meer dan 21.000 mensen zich aan nadat Rusland de mobilisatie had aangekondigd.
Guide to the Free World gebruikt Telegram op een aantal manieren. De non-profit helpt Russen emigreren via een programma dat deels wordt gefinancierd middels een ingebouwde donatieknop op Telegram, en het gebruikt de botfunctie van het platform om spam en oplichters te weren.
Andere Telegram-kanalen helpen bij het volgen van de politie die mobilisatieoproepen komt afleveren, of verspreiden nieuws over de opbouw van mobiele mobilisatiebureaus aan de grens met Finland en Georgië.
Toename aan oplichters
Veel andere Telegram-kanalen zagen ook een toevloed van oplichters. In paniek en uit angst voor grenssluitingen kopen jonge mannen allerlei diensten via Telegram, ook nu de berichten over oplichting toenemen, zegt Sawa Zarecki, oprichter van Advengene, een bedrijf dat professionals uit Rusland helpt bij het vinden van een baan elders en dat bedrijven bijstaat bij het vinden van nieuwe markten in het buitenland. Sommige mannen werd vervoer over de grens toegezegd, maar zagen de beloofde rit in rook opgaan nadat ze hadden betaald.
Sommige kanalen bieden vervalste documenten aan, waarmee Russische mannen arbeidsongeschikt kunnen worden verklaard of onder medisch toezicht kunnen worden geplaatst, waardoor ze drie tot zes maanden de tijd hebben om het land te ontvluchten.
‘De meest effectieve manier is op dit moment een bewijs te krijgen dat je hiv of hepatitis hebt,’ vertelt een verkoper, die weigert zijn echte naam te geven. Verkopers bieden voor 640 euro een hiv-diagnose aan die wordt toegevoegd aan de databank van het ministerie van Volksgezondheid, waardoor iemand ongeschikt wordt voor militaire dienst. Een diagnose van hepatitis kost zo’n 850 euro, te voldoen in bitcoins. Verwijdering uit de database, waardoor de diagnose wordt gewist, wordt apart verkocht. Rest of World kan niet bevestigen of al deze diensten echt zijn.
‘Het risico te worden opgelicht is enorm,’ zegt Zarecki
Privéafspraken
Niet iedereen vertrouwt dan ook de diensten die op deze kanalen worden aangeboden. Anna, een 39-jarige Russische die uit veiligheidsoverwegingen anoniem wil blijven, vertelt dat ze op Telegram naar informatie had gezocht toen ze had besloten met haar man en twee jonge kinderen naar Helsinki te gaan. Telegram-kanalen voorzagen haar van minutieuze updates en realtime ervaringen vanaf de Finse grens. Maar ze koos ervoor haar reis niet via Telegram te kopen, maar in plaats daarvan privéafspraken te maken. ‘Het leek me niet verstandig om diensten van vreemden te kopen,’ zegt ze. ‘Zou jij het doen?’
De reis uit Rusland kostte de familie zestien uur, bestaande uit een treinreis van Moskou naar Sint-Petersburg, gevolgd door twee lange autoritten, één met Russisch kenteken en één met Fins kenteken. Op die manier had het gezin de meeste kans het land zo snel mogelijk te verlaten.
Lees ook:
