En hoe de bal ging rollen.
Hoe de bal ging rollen
april – juni 2016 De Brexit-campagne. Tal van opzettelijk misleidende nieuwsberichten doen de ronde, vaak verspreid door voorstanders van het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Een journalist van The Independent schatte onlangs dat ‘de valse informatie het referendum op een presenteerblaadje aan de voorstanders van Brexit heeft aangeboden’.aug. – nov. 2016 Verkiezingscampagne in de VS. Op het hoogtepunt van de campagne vinden loze berichten een massale weerklank in de sociale media. De website BuzzFeed toont aan dat in de laatste drie maanden van de campagne twintig verzonnen berichten met betrekking tot de verkiezingen op Facebook meer activiteit teweegbrachten dan de twintig meest opzienbarende artikelen die op de websites van grote media als The New York Times verschenen.
4 december 2016 Verzonnen schandaal en echte angst. Een man van 28 jaar komt de pizzeria Comet Ping Pong in Washington binnen, richt een wapen op een werknemer en schiet, zonder iemand te raken. De dader geeft toe dat hij op onderzoek is naar ‘Pizzagate’, een pseudoschandaal over een pedofiel prostitutienetwerk waarvan Hillary Clinton deel zou uitmaken.
11 januari 2017 Persconferentie van Donald Trump. De nieuwgekozen president neemt een journalist van CNN op de korrel en beschuldigt hem van ‘nieuwsverzinsels’ (‘You’re fake news!’). De tv-zender had het bestaan onthuld van notities die schadelijk zouden kunnen zijn voor Trump.
ITALIË – Het bedrog op internet en in de media
Een nationale commissie die waakt tegen de valse informatie die op internet circuleert? Toen hij dit voorstel van de voorzitter van de Italiaanse Mededingingsautoriteit vernam, stikte Beppo Grillo, de leider van de Vijfsterren beweging, zowat. ‘En al die valse verzinsels die dagelijks over ons worden uitgestort door de kranten en televisiejournaals, wie moet daar dan over waken?!’
Op zijn blog, dat als informatiekanaal van de beweging dient, riep Grillo op tot het instellen van ‘een volksjury’, bij loting samengesteld door burgers, en belast met het controleren ‘van het waarheidsgehalte van de berichten die door de media worden verspreid’.
Dat voorstel veroorzaakte een storm van protest in de media. Sommige beschuldigden Grillo van fascisme, andere maakten melding van de onzin die de leider zelf verspreidt.
Het idee is typerend voor de Vijfsterrenbeweging en de weerzin van deze beweging tegen tussenpersonen, meent van zijn kant de commentaarschrijvers van de krant La Repubblica. Volgens Grillo’s beweging, tweeslachtig en populistisch, moeten burgers zichzelf vertegenwoordigen (ze worden in zijn blog vaak opgeroepen om ergens over te stemmen) en zich op eigen kracht informeren. De opkomst van dit soort meningsvorming ‘zegt genoeg over de ernst van de crisis in de politieke vertegenwoordiging, maar ook over de revolutie op internet, die de indruk heeft doen ontstaan dat het internet een magische motor is waarmee de mythe van de rechtstreekse vertegenwoordiging kan worden verwezenlijkt’.
‘Als ik met een lekkende leiding zit, haal ik er een loodgieter bij. Om me een mening te vormen, pak ik er een krant bij, kijk naar de televisie of luister naar mensen op internet van wie ik meen dat ze er interessante ideeën op na houden’
‘Wat mezelf betreft, ik ben te lui om mezelf rechtstreeks te vertegenwoordigen’, schrijft de commentator in La Repubblica. Ieder zijn vak. ‘Als ik met een lekkende leiding zit, haal ik er een loodgieter bij. Om me een mening te vormen, pak ik er een krant bij, kijk naar de televisie of luister naar mensen op internet van wie ik meen dat ze er interessante ideeën op na houden. Niet omdat ik vind dat alle loodgieters en alle bloggers vaklui zijn, maar omdat ik van mening ben dat een gezonde maatschappij gebaseerd is op het vertrouwen in de competentie en op de mening van anderen. Om kort te gaan: omdat ik weet dat ik anderen nodig heb.’
TSJECHIË – Polemiek rond een ‘ministerie van Waarheid’
‘Waarom is het Centrum voor terreurbestrijding en andersoortige bedreigingen en propaganda zo hinderlijk’, vraagt Respekt zich af, een week nadat door het ministerie van Binnenlandse Zaken een nieuw orgaan in het leven werd geroepen dat onder andere geacht wordt de strijd aan te binden met desinformatie op internet door een nauwgezette controle van feiten. Het centrum, dat al de bijnaam ‘ministerie van Waarheid’ heeft gekregen, wordt in bepaalde politieke kringen zwaar onder vuur genomen, met name ook door de pro-Russische president Milos Zeman.
Volgens het Praagse weekblad is pure propaganda, in de Republiek Tsjechië belichaamd in een veertigtal ‘alternatieve’ websites, ‘het meest krachtige wapen van de Russische president Vladimir Poetin (…) die tracht het Westen af te schilderen als zwak en onmachtig en zo de positie tracht te verzwakken van de betrokken regeringen en politici’.
Om die reden is ‘het oprichten van het Centrum een eigende reactie op de toestand in de wereld en heeft het ook een symbolische waarde omdat het laat zien dat men geen gemakkelijk doelwit wil worden. Die boodschap is overigens niet alleen gericht tot onze vijanden, maar ook tot onze bondgenoten die aan ons beginnen te twijfelen’, schrijft Respekt, refererend aan de anti-Europese stemming die zich verspreidt in het Tsjechische politieke landschap.
OEKRAÏNE – Ten strijde tegen het gif uit Moskou
Vanaf het begin van de Oranjerevolutie in Oekraïne, in november 2013, wordt valse informatie uitgewisseld tussen Russische en Oekraïense internetgebruikers. Toen het conflict in het Donetsbekken losbrak, in april 2014, won die digitale oorlog aan intensiteit, die nog verder werd opgevoerd door de oplopende spanningen tussen Moskou en Kiev. Dat was vooral het geval na het neerhalen van vlucht MH17 in juli 2014 boven de gevechtszone.
‘Rusland liegt openlijk en opzettelijk’, verklaart de Britse onderzoeksjournalist Elliot Higgins tegenover de Oekraïense krant Den. Higgins doet al twee jaar onderzoek naar de Russische rol in het conflict. Verhalen over gekruisigde kinderen en vermoorde vrouwen door Oekraïense troepen, over ter dood gebrachte krijgsgevangenen door de separatisten – de valse berichten komen van weerszijden van de frontlinie.
De Oekraïense website StopFake.org probeert waarheid en verzinsel van elkaar te scheiden in deze ‘oorlogsmist’. Als bewijs voor het strategische belang van de valse berichtgeving geldt dat de site, die in maart 2014 door Oekraïense studenten journalistiek in het leven werd geroepen ‘om te strijden tegen propaganda en desinformatie’, nu al in tien talen bestaat.
INDONESIË – Fake news getroffen door fatwa
De Indonesische Majelis Ulama Indonesia, de raad van moslimgeleerden, zal op korte termijn een decreet of fatwa uitvaardigen waarin het verspreiden van fake news scherp wordt afgekeurd. Indonesië is het grootste moslimland ter wereld en scoort zeer hoog op de wereldranglijst voor het gebruik van Twitter en Facebook. ‘De situatie is zorgwekkend,’ aldus Maaruf Amin, de voorzitter van de raad. ‘Maar hopelijk zullen moslims niet langer betrokken zijn bij deze praktijken.’
Het decreet wordt verwacht vóór 15 februari, de dag waarop de verkiezingen worden gehouden voor het gouverneurschap van de hoofdstad Jakarta, waarin de huidige gouverneur Basuki ‘Ahok’ Tjahaja Purnama, een christen van Chinese afkomst, het opneemt tegen twee moslimkandidaten. ‘Ahok’ wordt in de campagne beschuldigd van godslastering omdat hij kritiek heeft op het misbruik voor politieke doeleinden dat zijn rivalen van de Koran zouden maken. Tot tweemaal toe protesteerden honderdduizenden moslims in Jakarta daarom tegen zijn herverkiezing. De betogers eisten zijn gevangenneming.
President Joko Widodo heeft bij herhaling gebruikers van sociale media opgeroepen geen valse berichten in omloop te brengen. Hij heeft tevens een gesprek gehad met vertegenwoordigers van Google in Indonesië om het probleem aan de orde te stellen.
(Reuters, Jakarta)
