Gerecenseerd

MUZIEK – Hoe Rusland klinkt uit zestien snaren

Borodin String Quartet brengt Tsjaikovski en Schubert

Toen het IJzeren Gordijn nog strak omlaaghing, behoorde het Borodin String Quartet tot de uiterst zeldzame exponenten die in het westen iets van de Russische cultuur mochten prijsgeven. Genoemd naar componist Alexander Borodin, de grondlegger van de Russische kamermuziek. Groot geworden met de werken van Dmitri Sjostakovitsj, waarin vaak duidelijk het niet altijd even lichtvoetige Russische leven weerklinkt.

Ook na de val van de Muur staat het strijkkwartet aan de absolute wereldtop. Hun plaat- en cd-opnames vormen al decennialang de maatstaf voor het afspelen van kamermuziek. In het ruim zeventigjarig bestaan vinden de wisselingen binnen het Borodin Quartet zo zorgvuldig en geleidelijk plaats dat nog geen halve noot van de traditie verloren is gegaan.

Tijdens de huidige wereldtour, waarin werk van onder meer Tsjaikovski, Schubert en Borodin op het programma staan, komen internationale muziekrecensenten superlatieven tekort. Het kwartet bestaat volgens de Frankfurter Allgemeine niet uit drie (alt)violisten en een cellist, maar klinkt als ‘één organisch instrument met zestien snaren’. Michael Church van The Independent dicht de vier muzikanten zelfs bovennatuurlijke gaven toe. Zolang ze Beethoven maar laten rusten. Vooral hun tempowisselingen moeten het wat Church betreft in dat geval ontgelden: ‘Alsof ze zich door de maten moesten voort ploegen; geen wonder dat ze halverwege besloten het stuk maar af te raffelen.’

Tijdens een interview met het Borodin Quartet vroeg John Allison van The Telegraph of het niet deprimerend is om dag in dag uit zwaarmoedige Russische muziek uit de tijd van Lenin en Stalin te spelen. Dat moest de criticus toch anders zien, antwoordde de Armeense violist Ruben Aharonyan, de voorman van het kwartet: ‘We zijn hier niet om mooie muziek te maken. Ons doel is om het publiek te laten horen wat de componist bedoelde. Zo concentreerde Sjostakovitsj zich vooral op de duistere kant van het leven. Onder Stalin had iedereen te lijden, maar tegenwoordig laat het menselijk bestaan ook niet veel ruimte om uitsluitend gelukkig te leven.’

Borodin String Quartet: 7 dec. Arnhem, 8 dec. Ede, 12 dec. Amsterdam, 14 dec. Tilburg

LITERATUUR – Femme fatale in oorlogstijd

Grote Europese roman van Drago Jancar

Waar de titel een thriller of een smeuïge doktersroman doet vermoeden, blijkt de lezer al op de eerste pagina’s van Die nacht zag ik haar van de Sloveense schrijver Drago Jancar een boek van zeldzaam kaliber in handen te hebben.

De rijke, excentrieke Veronika Zarnik is ontvoerd uit haar kasteel in de Sloveense bergen. En al wordt de kwestie belicht vanuit vijf personages, de lezer komt vooral meer te weten over Joegoslavië aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, Duitsers die voor hun laatste kans vechten en nietsontziende partizanen. Daarbij beschrijft Jancar ook het nationale trauma van de Slovenen: de duizenden landgenoten die door communisten werden vermoord op verdenking van collaboratie met de nazi’s.

Eileen Battersby, recensent voor The Irish Times, vindt dat Jancar het zijn lezers niet gemakkelijk maakt. Omdat hij kwistig strooit met intriges, verraad en dubbele agenda’s. En omdat Veronika steeds meer duistere en manipulatieve trekjes vertoont. ‘Maar hoe onsympathiek Jancar zijn hoofdpersonage ook neerzet, uiteindelijk wil je als lezer alleen nog maar weten wat er precies met haar is gebeurd.’

Voor criticus Mathias Schnitzler van de Berliner Zeitung staat de grillige en onpeilbare hoofdpersoon model voor een van de meest ongrijpbare episodes uit de geschiedenis van het voormalige Joegoslavië. ‘Daarin bestaat niet één waarheid, noch bij de beoordeling van mensen, noch van de geschiedenis.’ Schnitzler vindt dat Jancar met deze dramatische, historische roman voorgoed tot de grote Europese auteurs van deze tijd behoort.

Die nacht zag ik haar werd in Frankrijk in 2014 bekroond tot het beste buitenlandse boek van het jaar. En waar Nederland nogal eens voorop loopt met vertalingen, verschijnt de Nederlandse editie pas op 8 januari 2018.

FILM – David Lynch licht 
tipje van de sluier

Tedere documentaire zoomt in op zijn bildung en vaderschap

Sinds zijn spraakmakende debuut Eraserhead (1977) verwierf filmregisseur David Lynch een eigen status met een onnavolgbare en ondefinieerbare stijl. Vooral door zijn duistere en onverwachte combinaties van sfeer en stemmingen.

In films van Lynch kan elk moment iets akeligs gebeuren. Voor je het weet ligt er een afgesneden oor in het gras (Blue Velvet, 1986) of zwenkt de camera plotseling naar een dode kat (Eraserhead). Is Lynch schatplichtig aan iconen als Billy Wilder, Federico Fellini of Stanley Kubrick? Of trekt hij zich nauwelijks iets aan van de filmhistorie en gaat hij gewoon zijn eigen gang? Wie het weet mag het zeggen: Lynch houdt zijn kaken op elkaar. In interviews laat hij maar weinig los en over zijn films praat hij al helemaal niet.

Zijn tweejarige dochter Lula gaf voor hem de doorslag om mee te werken aan de documentaire. Dan heeft ze later een document om haar vader te begrijpen

Ook in de documentaire The Art Life valt de regisseur moeilijk te doorgronden, doordat de drie makers, Jon Nguyen, Rick Barnes en Olivia Neergard-Holm, hem zo’n prominente rol geven dat het er alle schijn van heeft dat Lynch zelf op de regisseursstoel is gaan zitten. Daarbij legt hij duidelijk het verband tussen schilderkunst en film, al was het maar omdat de documentaire grotendeels is opgenomen in zijn atelier in Los Angeles. Al schilderend praat hij over zijn gelukkige jeugd in Montana, de verwarrende jaren op de kunstacademie in Boston, waarin hij werd geplaagd door pleinvrees, en over de zes jaar dat hij met zijn eerste speelfilm worstelde. Af en toe neemt hij zijn tweejarige dochter Lula op schoot. Zij gaf voor hem de doorslag om mee te werken aan de documentaire. Dan heeft ze later een document om haar vader te begrijpen.

Elsa Court schrijft in een essay in de Los Angeles Times dat ze na het zien van The Art Life de fascinatie van Lynch voor dood en verderf kan plaatsen, omdat hij aan de kunstacademie ‘experimenten deed met allerlei organische voorwerpen om het proces van ontbinding vast te leggen’.

Volgens Ben Kenigsberg in The New York Times is een ‘teder portret’ ontstaan van ‘een man die voortdurend zijn artistieke temperament moest voeden en daarbij het risico voor lief nam dat men hem verkeerd begreep’.

Julia Felsenthal houdt het in de Amerikaanse editie van Vogue op een film waarin de ‘artistieke bildung’ van Lynch gestalte krijgt en die tegelijkertijd inzicht biedt in het ‘traumatiserende proces van zijn vaderschap’. Wie weet schieten behalve dochter Lula ook de volgers van de nieuwe achttiendelige vervolgserie van Twin Peaks daar iets mee op.

The Art Life, vanaf 23 november in de bioscoop

Auteur: Diederik Samwel

Openingsbeeld: Schilderij van David Lynch.