De crisis tussen Saoedi-Arabië en Qatar duurt na twee maanden nog altijd voort. Een interview met Bernard Haykel, hoogleraar aan Princeton University en kenner van het wahabitische koninkrijk.
Heeft de confrontatie tussen het Saoedische kamp en Qatar de allianties in het Midden-Oosten herschikt?
Bernard Haykel: ‘Het is een beetje te vroeg om te praten over politieke verschuivingen in de Golfregio. Er is een zekere band tussen Iran en Qatar die zich heeft verstevigd, zoals blijkt uit Iraanse voedselzendingen en het feit dat Iran zijn luchtruim heeft geopend voor Qatarese vliegtuigen. Je kunt dus spreken van een toenadering, maar historisch en cultureel behoort Qatar niet tot de Iraanse invloedssfeer. Het blijft onlosmakelijk verbonden met de Arabische wereld en het Arabisch schiereiland. Hoe lang deze crisis ook duurt, ik verwacht niet dat er nieuwe bondgenootschappen uit zullen voortkomen, dus ook geen hecht bondgenootschap tussen Iran en Qatar. Dat zie je in Syrië, waar Iran en Qatar ieder de kant hebben gekozen van partijen die elkaar vijandig gezind zijn. Saoedi-Arabië probeert de crisis met Qatar tot de Golfregio te beperken, zodat deze niet ontaardt in een bredere crisis die wel tot nieuwe alliantievorming zou kunnen leiden.’
Heeft het Saoedische koninkrijk de zegen van de Amerikanen in de wijze waarop het Qatar aanpakt?
‘Ik geloof niet dat Saoedi-Arabië of de Verenigde Arabische Emiraten de Amerikanen om hun zegen hebben gevraagd. Saoedi-Arabië en de Emiraten ontvingen inlichtingen over Qatarese financiële steun aan opposanten van hun regimes in Europa en op het Arabisch schiereiland zelf. Op grond daarvan besloten beide landen Qatar de duimschroeven aan te draaien. Aangezien zij net hele goede betrekkingen hadden aangeknoopt met de Amerikaanse president Donald Trump, en met name met diens schoonzoon Jared Kushner, meenden zij automatisch van Amerikaanse steun verzekerd te zijn. Die hebben ze ook gekregen, maar toch hebben beide landen zich in twee zaken misrekend. Ten eerste hebben zij niet voorzien dat de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken en voormalig CEO van ExxonMobil, Rex Tillerson, een lans zou breken voor Doha, omdat hij op goede voet verkeert met het Qatarese leiderschap (ExxonMobil heeft nergens zulke grote zakelijke belangen als in Qatar).
De tweede fout is dat de grote Amerikaanse basis van Al-Udeid in Qatar essentieel is voor militaire operaties van Afghanistan tot aan de Middellandse Zee. De Amerikaanse minister van Defensie, generaal Mattis, heeft Trump duidelijk gemaakt dat deze basis operationeel moet blijven, en dat de crisis tussen de landen in de regio daar in geen geval invloed op mag hebben. Mattis en Tillerson hebben Trump dus allebei weerwerk geboden. Waarop de Amerikaanse president besloot de behandeling van de kwestie over te dragen aan zijn minister van Buitenlandse Zaken. Saoedi-Arabië en de Emiraten zijn dus in verwarring gebracht door de Amerikaanse reactie, die gecompliceerder is dan de onvoorwaardelijke steun die ze van Trump zelf aanvankelijk kregen. In de huidige situatie zullen de Amerikanen niet toestaan dat de crisis ontaardt in een gewapend conflict.’
Welke scenario’s bieden een oplossing voor de crisis? Zal Saoedi-Arabië Qatar op de knieën weten te dwingen?
‘Qatar bereidt zich voor op een langdurige boycot en heeft de financiële middelen om het ten minste twee jaar uit te houden. Tegelijkertijd heeft het emiraat een mondiaal pr-succes geboekt door te stellen dat sluiting van Al-Jazeera tegen de vrijheid van meningsuiting indruist. Qatar heeft zich hiermee als een beetje liberaal en democratisch geafficheerd, terwijl Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten nu een autoritaire en repressieve indruk maken. Wat niet helemaal klopt, omdat ook Qatar autoritair en repressief is.’
Deze crisis doet zich voor terwijl het Saoedische koninkrijk aan verandering onderhevig is, vooral door de benoeming tot kroonprins van Mohammed bin Salman, de zoon van de koning. Welke gevolgen kan deze interne ontwikkeling hebben op het Saoedische beleid in de regio?
‘Mohammed bin Salman staat voor consolidatie en centralisatie van de macht, op een wijze die wij niet meer hebben meegemaakt sinds de dagen van de stichter van het koninkrijk, Abdelaziz. Saoedi-Arabië wordt nu geleid door een zeer dynamische, tamelijk charismatische man. Een man ook die nogal harde opvattingen koestert over zowel Iran als over de economische diversificatie van het land, en zich aldus sterk maakt voor een aantal regionale en binnenlandse hervormingen.’
De soennitische wereld is vrijwel nooit een eenheid geweest, behalve ten tijde van de kaliefen in de middeleeuwen
De crisis met Qatar duidt op een confrontatie binnen het soennitische kamp. Hebben de Saoedi’s de middelen om daarin het voortouw te nemen?
‘De soennitische islam lijkt in zoverre op het protestantse christendom dat niemand het er echt voor het zeggen heeft. De sjiitische islam is daarentegen een minderheidsstroming met een klerikale hiërarchie, waarbij je de staat Iran hebt, met een doctrine die de macht bij een geestelijke legt. De soennitische wereld is vrijwel nooit een eenheid geweest, behalve ten tijde van de kaliefen in de middeleeuwen, dus denk ik niet dat Saoedi-Arabië zich als soennitisch machtscentrum zal kunnen opwerpen. Het blijft een wat uitgewaaierde wereld zonder duidelijke kern.’
Heeft het soennitische kamp in strategische gebieden als Irak en Syrië aan invloed ingeboet ten opzichte van de sjiitische as?
‘Het akkoord tussen Trump en Poetin over een wapenstilstand in Syrië was zeker een terugslag voor de soennieten, want men zal nu moeten accepteren dat Bashar al-Assad aan de macht blijft, dat zijn aftocht niet onvermijdelijk is. In Irak heeft Islamitische Staat verliezen geleden in gevechten met sjiitische milities en het Iraakse en Amerikaanse leger. Dit toont aan dat de soennitische wereld nog gefragmenteerder kan raken dan hij al is.’
Heeft Saoedi-Arabië zijn strategieën dan naar beneden bijgesteld, met name in Syrië?
‘Het staat vast dat de Saoedi’s hun Syrische politiek aan het heroverwegen zijn. Het probleem is wel dat in Syrië de jihadisten de krachtigste en meest doeltreffende factie vormen, en met hen willen de Saoedi’s niets te maken hebben. Hun probleem is dat de tegenstanders van Assad erg jihadistisch zijn geworden en dat er dus weinig mensen zijn die zij er kunnen subsidiëren of steunen.’
Auteur: Caroline Hayek
L’Orient-Le Jour
Libanon, dagblad, oplage onbekend
In 1971 fuseerden de twee grootste Franstalige kranten van Beiroet: L’Orient en Le Jour. Behartigt de preoccupaties van de Libanese christenen.
