Fotografe Annie Leibovitz exposeert deze zomer in Arles drieduizend foto’s uit haar beginjaren bij het tijdschrift Rolling Stone.
Ze is wereldberoemd geworden met de zorgvuldig gecomponeerde portretten die ze maakte voor de cover van het tijdschrift Vanity Fair, van een zwangere Demi Moore tot Whoopi Goldberg in een bad met melk. Maar deze zomer laat de Amerikaanse fotografe Annie Leibovitz (67) een andere kant van haar werk zien, op een grote tentoonstelling in het Franse Arles. Drieduizend foto’s, vlak bij elkaar op de muren geprikt, geven een beeld van de eerste jaren van haar carrière, uit de tijd dat ze voor het tijdschrift Rolling Stone werkte. Een onrustige tijd die haar als fotograaf heeft gevormd. Het waren de jaren van het aftreden van president Nixon vanwege het Watergateschandaal, de moord op John Lennon, die zij enkele uren daarvoor nog had gefotografeerd, en de tournee van de Rolling Stones in 1975, toen ze drie maanden lang dag en nacht met de band optrok. We spreken de fotografe in mei in New York, terwijl ze bezig is met het samenstellen van de tentoonstelling, georganiseerd door de Luma Foundation, die haar hele archief heeft aangekocht en in de toekomst ook andere aspecten van haar carrière wil laten zien.
Hoe was het om op deze manier terug te gaan naar je beginjaren?
‘Ik had die periode al een keer teruggezien voor een boek over de periode 1970-1990, maar niet op deze manier. Ik wilde nog één keer naar mijn vroege foto’s kijken en daarbij had ik me voorgenomen om niets weg te laten. Normaal gesproken kijk je naar de contactafdrukken en dan kies je daaruit de beste foto’s, maar nu heb ik echt alles genomen wat me opviel. Ik wil de beelden laten zien als een rivier, als een film, meer dan als een serie foto’s. Ik wil dat de kijker wordt ondergedompeld in beelden, en als je dan ondergedompeld bent, dan is het perfect! Het is heel organisch, eigenlijk vertel ik met deze beelden het verhaal van een meisje dat leert fotograaf te worden. Je beseft dat je, als je dit vak wil uitoefenen, geobsedeerd moet zijn door wat je ziet. Dat vraagt om heel hard werken.’
Welke beelden vind je achteraf gezien het meest treffend?
‘Vooral in het begin vond ik het echt ontroerend. Ik stortte me in de beelden en zag mijn ouders, mijn familie, de tournee met de Rolling Stones in 1975… Ik werd wéér verliefd op Mick Jagger! Niet als vrouw die verliefd wordt op een man, maar als fotograaf en haar onderwerp… Hij heeft zo’n ongelooflijk charisma, die seksuele geladenheid, die prachtige gebaren… ik zag weer wat me in die tijd visueel zo fascineerde. Ik realiseerde ook me dat ik niet zo veel foto’s van Keith had genomen. Ik was vooral geboeid door Mick! Ik zag ook hoeveel energie ik in die tijd had… Er was één liedje, “Midnight Rambler”, daar had ik een hekel aan, en dan ging ik elke keer helemaal naar de andere kant van de concertzaal, maakte daar een foto van het publiek, en dan rende ik terug en was ik net op tijd weer in de bus.’
Mocht je alles fotograferen?
‘Ja… het was eigenlijk heel saai, weet je. Oorspronkelijk werd ik beschouwd als hun officiële concertfotograaf voor de tournee, maar in werkelijkheid haalde ik hele nachten met ze door, ik sliep overdag, net als zij, en aan het eind was ik gesloopt, net als zij. Tijdens die Stonestournee heb ik heel veel nieuwe dingen ontdekt en het heeft me jaren gekost om daar weer overheen te komen.’
Zoals drugs?
‘Drugs, en allerlei andere dingen. Alles wat je je maar kunt voorstellen.’
Maar dat is aan de foto’s niet te zien.
‘Een van de dingen die ik tijdens die tournee heb ontdekt is dat zo’n leven er altijd romantisch uitziet. Zelfs als Keith slap tegen een deurpost hangt of in elkaar gezakt op de grond ligt.’
Was de muziek belangrijk voor je?
‘Ons hele leven draaide in die tijd om de muziek, het ging meer om de kunst dan tegenwoordig. Toen ik in 1971 Al Kooper zag opkomen, was hij zo anders dan Dylan, zo anders zelfs dan de Beatles! Ik zei tegen mezelf: wat is dit? Nu is alles veel commerciëler, muziek is gewoon ontspanning. Wat niet wil zeggen dat er nu geen goede muziek wordt gemaakt.’
De eerste jaren van je werk werden getekend door strijd, door maatschappelijke bewegingen. Voelde je je daarbij betrokken?
‘Mijn eerste belangrijke beelden maakte ik tijdens protestacties, toen ik nog op het San Francisco Art Institute zat, dus niet in opdracht. Het land stond op zijn kop. We hadden de oorlog in Vietnam, mannen konden worden opgeroepen en leefden in de angst dat hun nummer werd getrokken… Ik had het gevoel dat ik in het middelpunt van een kolkende wereld zat. Vooral toen ik de laatste dag van Nixon fotografeerde. Bij het tijdschrift Rolling Stone werden we gezien als de alternatieve pers, we namen dat soort politieke kwesties heel serieus, we waren politiek geëngageerd. Ik was pas twintig jaar, het was heel leerzaam om omringd te zijn door mensen die tegelijkertijd briljant en geestig waren. Het land was verdeeld, net als nu! We leven in moeilijke tijden, maar tegenwoordig kunnen mensen zo veel voor elkaar krijgen. Kijk maar naar het ontslag van die ster-presentator van Fox News, O’Reilly, toen het verhaal over zijn seksuele intimidatie bekend werd. Mensen kunnen zich nu veel effectiever organiseren, dat zag je aan die protestdemonstratie van vrouwen.
Tegenwoordig zijn er genoeg verhalen te vertellen en de pers gaat echt tot op de bodem. Er zijn altijd goede journalisten geweest, maar met de huidige technologie en de mogelijkheid om apparatuur te gebruiken die weinig licht nodig heeft, zie je dingen die voorheen niet konden. Ik ben trots op de foto’s die The New York Times publiceert op de voorpagina, met al die mensen in strijd. De tijdschriften die dit soort reportages brachten, bestaan niet meer, maar nu doen de kranten het. Als ik nu beginnend fotograaf was, zou ik journalist willen zijn, dat is het vakgebied dat ik het meest bewonder.’
Hij was echt woest! En daarna zei hij: “Oké, als je dan een foto van me wilt maken, maak dan een goede”
Op de tentoonstelling valt op hoe sterk je bent beïnvloed door Cartier-Bresson…
‘Hij was mijn held. Hij is reden waarom ik fotograaf ben geworden en de eerste fotograaf van wie ik een boek heb gekocht – de tweede was Robert Frank. Ik ben in 1967 naar Europa gegaan om zijn spoor te volgen. Ik stond op de Pont Neuf en ik zei tegen mezelf, mijn God, hier stond Cartier-Bresson toen hij die beroemde foto maakte! En ik heb geprobeerd om hetzelfde te doen. In Parijs heb ik zijn voetsporen gevolgd en ook die van Brassaï en Atget.’
Je hebt zelfs foto’s van Cartier-Bresson zelf gemaakt, al stond hij erom bekend dat hij zich nooit wilde laten fotograferen.
‘Voor een fotospecial van Rolling Stone kreeg ik de opdracht om alle grote fotografen te portretteren. Ik ben bij Richard Avedon geweest, bij Andy Warhol, Helmut Newton, Lartique… En ik ging dus ook naar Cartier-Bresson. Hij wilde absoluut niet op de foto, maar ik ben met hem gaan lunchen. We wandelden van fotopersbureau Magnum naar zijn huis, ik heb zijn vrouw ontmoet, Martine Frank, we hadden het heel gezellig samen, hij was zo aardig als maar kon. Maar ik kon zijn weigering niet accepteren. Dus heb ik hem de volgende dag opgewacht bij die brug, op de route die we de dag daarvoor hadden gelopen… Hij liep de brug over en eerst herkende hij me niet, en toen riep hij: “Jij! Hoe kun je dat nou doen?” Hij was echt woest! En daarna zei hij: “Oké, als je dan een foto van me wilt maken, maak dan een goede.” En toen is hij er echt voor gaan staan. Maar uiteindelijk is die eerste foto niet eens zo slecht! Ik heb de andere voor het tijdschrift gebruikt.’
Je ziet door de jaren heen hoe je stijl zich ontwikkelt. De kleur komt erbij…
‘Daarmee ben ik begonnen voor de covers van Rolling Stone. In het begin wist ik niet hoe dat moest, het papier waarop het tijdschrift werd gedrukt zoog alle kleur op, alles werd heel donker. Ik moest het op een kunstmatige manier lichter maken. Als je de negatieven uit die tijd bekijkt zie je dat ze allemaal overbelicht zijn! Maar dat was de stijl toen.
In de tijd dat ik voor Rolling Stone werkte, keek ik vaak naar actuele bladen zoals Newsweek of Time Life, met het werk van William Eugene Smith of van Larry Burrows, die de Vietnamoorlog coverde. Ik beschouwde mezelf als fotojournalist. Maar ik realiseerde me dat ik mijn eigen gezichtspunt wilde hebben, meer persoonlijke foto’s wilde maken. En toen ben ik van Rolling Stone overgestapt naar Vanity Fair. Toch is die periode nog steeds aanwezig in wat ik doe. Ook bij een in scène gezet portret probeer ik journalistiek te bedrijven, altijd. Al beschouw ik mezelf tegenwoordig meer als conceptueel kunstenaar die zich bedient van de fotografie.’
Was dat een moeilijke overgang?
‘Ik was er zo aan gewend om alleen te werken, zonder al die mensen er omheen… Opeens was er iemand voor de haren, iemand voor de make-up… Voor de foto van Meryl Streep kwam Polly Mellen erbij, toch een van de belangrijkste moderedactrices van die tijd! Ik zei tegen haar: “Pardon, maar wat doe jij hier?” En ik heb haar weggestuurd… Met de jaren heb ik geleerd dat je in zo’n foto die je met een heel team maakt, andere dingen kun bereiken dan in een heel simpel portret, met alleen ikzelf en een of twee assistenten voor het licht. Je moet het allebei kunnen: de grote producties en de meer intieme foto’s. Ik doe dit al vijfenveertig jaar en ik beheers veel verschillende stijlen.’
Auteur: Claire Guillot
Vertaler: Annemie de Vries
Le Monde
Frankrijk | dagblad | oplage 345.000
In 1944 opgericht op initiatief van De Gaulle. Iconische krant, gehecht aan zijn onafhankelijkheid (maar sinds 2010 wel eigendom van drie private investeerders). Om recht te doen aan de titel ‘De wereld’ houdt Le Monde een groot netwerk van correspondenten in stand.
