Waar moet het heen met het Zuid-Afrikaanse onderwijs?

Toen De Zuid-Afrikaanse minister van Onderwijs Blade Nzimande in september aankondigde dat huishoudens met een jaarinkomen van minder dan 600.000 rand (38.000 euro) zouden worden vrijgesteld van 8 procent collegegeldverhoging, zei hij ook dat de overheid het tekort als gevolg daarvan zou aanvullen.

De verantwoordelijkheid voor de bepaling van de verhoging van de collegegelden legde hij vervolgens bij de instellingen zelf, waardoor hij zijn handen aftrok van de discussie rond gratis scholing.

‘We hebben de uitdagingen van alle kanten bekeken en geconcludeerd dat het het beste is om de universiteiten ieder voor zich te laten bepalen welke verhoging nodig is om hun instelling zo effectief mogelijk te laten draaien, met behoud van kwaliteit – met de kanttekening dat de verhoging transparant, redelijk en in verhouding met inflatiegerelateerde aanpassingen moet zijn,’ zei Nzimande.

‘Ons advies is dan ook de collegegelden niet met meer dan 8 procent te laten stijgen.’

‘Wat we zeggen is dat we die gratis opleiding niet ooit, maar nú willen’

#FeesMustFall-betogers maakten hun onvrede onmiddellijk kenbaar. Door middel van blokkades van de ingangen, verstoring van colleges, verbranding van faciliteiten en schermutselingen met particuliere beveiligingsorganisaties en politie legden ze een aantal universiteiten in het land lam. De dood van schoonmaker Celumusa Ntuli als gevolg van het inhaleren van gassen van een brandblusapparaat dat door demonstrerende studenten was geactiveerd in een gebouw van Wits-universiteit, markeerde een dieptepunt. Een paar dagen later verspreidde beeldmateriaal van politiemensen die met rubberen kogels op studenten van Rhodes University schoten zich razendsnel over de wereld. In het hele land stonden universiteiten op stelten en kwamen de colleges tot stilstand.

Op het eerste gezicht lijken de protesten weinig te verschillen van die van 2015. Maar toch zijn ze anders. Particuliere beveiligingsbedrijven die door de onderwijsinstellingen zijn ingehuurd om hun eigendommen te beschermen, worden ervan beschuldigd het geweld tegen de betogers op te krikken. Door schorsingen, verbanningen, uitsluitingen en arrestaties is de beweging kapotgemaakt en de mobilisatiegraad verminderd, en zijn de studenten des te bozer.

‘Wat we zeggen is dat we die gratis opleiding niet ooit, maar nú willen, want nu hebben we het moeilijk. Nu, op dit moment. Dus willen we dat de collegegelden nu omlaag gaan. We zijn het zat te moeten wachten tot al die optimistische dromen, contracten en tweejarenplannen worden geïmplementeerd,’ zei Zola Shokane, een studente aan de University of Capetown (UCT), die eerst werd geschorst en vervolgens van school gestuurd.

Shokane’s onvrede, die door studenten uit het hele land wordt vertolkt, heeft geleid tot conflicten met politie en beveiliging die vaak buitengewoon gewelddadig zijn.

‘Het is bijzonder verontrustend om te zien hoe ruw de reactie van de staat is geweest,’ zei Dr Richard Pithouse, docent aan Rhodes-universiteit, die hieraan toevoegde dat vreedzame betogingen door de media vaak onterecht als gewelddadig worden afgeschilderd. Ze worden vaak alleen gewelddadig wanneer de politie onevenredig veel controlehandhavers inzet.

Na twee jaar van conflicten zonder enige oplossing in het vizier, lijkt het erop dat de studenten, de universiteiten en de overheid er niet in slagen overeenstemming te bereiken.

‘We hebben het hier over een bureaucratisch systeem, dat uit vele duizenden mensen bestaat,’ zegt professor Hlonipha Mokoena van de Universiteit van de Witwatersrand.

Mokoena is voorzitter van het Wits Panel dat zich buigt over de financiering van hoger onderwijs (Funding of Higher Education), en eind juni een rapport heeft ingediend bij de Fees Commission. Zij gaf het belang aan van onderhandelingen in de roep om gratis scholing.

‘Uiteindelijk berust de macht nou juist bij de futiele stukjes papier die we wetgeving noemen,’ zei ze. ‘Ironisch genoeg gebeuren de meest drastische dingen rond de onderhandelingstafel.’

Maar een aantal student-demonstranten zegt genoeg te hebben van overleg. Lindiwe Dhlamini, een UCT-student en maatschappelijk activist, legt ons uit hoe intersectionaliteit het sleutelwoord van de beweging is geworden die aanvankelijk begon als Rhodes Must Fall [een protest in 2015 tegen een standbeeld van koloniaal Cecil Rhodes aan de Universiteit van Kaapstad] en geleidelijk veranderde naar het huidige #FeesMustFall.

‘Iedereen heeft zo z’n eigen ideeën bij wat een intersectionele beweging inhoudt. Voor mij betekent het een beweging waarbij we elkaar als mensen behandelen, want op de allereerste plaats zijn we mensen, die elkaar respecteren en elkaars privileges begrijpen.’

Natuurlijk is het betaalbaar. Maar de vraag is: waar doe je het voor?

‘Wat we zien gebeuren is dat studenten reageren op de voor hen enige mogelijke manier,’ zei Alexandria Hotz, een van de vijf studenten die door de UCT werden geschorst, wat uiteindelijk tot haar definitieve uitsluiting leidde. ‘Wij kunnen niet anders dan demonstreren en ons eigen lijf in de strijd gooien ten behoeve van onze eis van gratis, gedekolonialiseerde scholing.’

Terwijl de protesten doorgaan, is het niet duidelijk of er op korte termijn een aanvaardbare oplossing komt. De verklaring van minister Blade Nzimande is daar wel het bewijs van.

‘De aankondiging van de minister ging over een kortetermijnkwestie, namelijk het collegegeld voor 2017. Hij heeft de langetermijnkwestie van de financiering van het hoger onderwijs niet aangeroerd,’ zei dr. Max Price, rector magnificus van de UCT.

Price heeft sindsdien aangekondigd dat als de demonstraties niet ophouden, de universiteit waarschijnlijk dicht moet tot volgend jaar, waarmee een kortetermijnoplossing geen zin meer heeft.

In de begindagen van #FeesMustFall 2015, publiceerde Daily Maverick een artikel over onderzoek van de South African Institute of Race Relations, waarin wordt gesuggereerd dat gratis onderwijs voor alle studenten haalbaar was in Zuid-Afrika. Het artikel gaf vele voorbeelden waarop de overheid dit zou kunnen implementeren.

‘Ik geloof niet dat het werkelijk om de betaalbaarheid gaat. Mijns inziens gaat het eigenlijk om een ideologische kwestie, namelijk wat wil je bereiken met gratis hoger onderwijs,’ zegt Professor Mokoena.

Volgens haar is gratis onderwijs wel degelijk mogelijk, maar kan het niet in een vloek en een zucht worden gerealiseerd.

‘Natuurlijk is het betaalbaar. Natuurlijk kan de overheid 9 miljard Rand vrijmaken als ze dat wil, maar de vraag is: waar doe je het voor? Daarbij verzandt je in ingewikkelde kwesties. Zo’n beslissing kan niet zomaar even worden genomen,’ zegt de professor.

Ze voegt daaraan toe dat gratis onderwijs een middel tot een bepaald doel moet zijn, en niet een beslissing op basis van de veronderstelling dat Zuid-Afrikaanse afgestudeerden na voltooiing van hun studie in het land zullen blijven en zullen bijdragen aan de groei van de lokale economie.

‘[Gratis onderwijs] is gebaseerd op de veronderstelling dat er economische groei zal zijn; dat de mensen die je hebt opgeleid belasting gaan betalen en een bijdrage gaan leveren aan de opbrengsten van het land. Dat zijn allemaal veronderstellingen die niet noodzakelijkerwijs gaan gebeuren als die maatregel genomen is.

Als je kijkt naar wat er in de rest van het continent is gebeurd nadat de koloniale periode in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw eindigde en er onafhankelijkheid kwam, dan zie je dat een heleboel Afrikaanse landen heel veel geld in hoger onderwijs hebben gestopt. En toch hebben we een tekort aan professionals op het Afrikaanse continent.’

Ongelijkheid

Maar gratis onderwijs zou de ‘bevoorrechten proportioneel bevoorrechten’, zo zei de directeur van het Centre for Higher Education Trust, dr. Nico Cloete, vorige maand in een presentatie aan de Onderzoekscommissie voor het Hoger Onderwijs.

Zuid-Afrika heeft het hoogste persoonlijk rendement uit hoger onderwijs ter wereld, maar ook de hoogste graad van ongelijkheid. Omdat gratis onderwijs in Afrika altijd gestoeld is geweest op ‘onrechtvaardige sociale structuren’, die ‘het idee versterken dat de staat iets verschaft wat mensen willen’. ‘Gratis hoger onderwijs in zeer ongelijke maatschappijen komt met name die mensen ten goede die het sociale, culturele en economische kapitaal hebben om toegang tot, deelname aan en afronding van een opleiding’, stond er zijn presentatie.

Hij zei ook dat Zuid-Afrika hierin niet uniek in is en citeerde onderzoeken die aantoonden dat wereldwijd de armste burgers worden uitgesloten van hoger onderwijs. Niet omdat ze zich het niet kunnen veroorloven, maar omdat ze zich er niet voor kwalificeren.

Auteurs: Sumeya Gasa en Leila Dougan
Vertaler: Martinette Susijn

Daily Maverick
Zuid-Afrika | dailymaverick.co.za

Begon in print, veranderde in 2008 noodgedwongen in een digitaal tijdschrift en groeide uit tot een van de belangrijkste nieuwssites van Zuid-Afrika. Eigenzinnig en reactionair, analytisch en grondig.