De nederlaag van regeringspartij ANC bij de lokale verkiezingen tekent de politieke volwassenwording van de Regenboognatie, betoogt commentator Justice Malala.
De controversiële Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma staat bekend om zijn antipathie jegens stedelijke zwarte intellectuelen, die hij betitelt als ‘de slimme zwarten’. Toen hem in 2014 werd gevraagd wat hij vond van de ongerustheid onder de bevolking over de vraag of hij geld van de staat had gebruikt om in zijn geboortedorp in KwaZulu-Natal een paleis van 15 miljoen euro voor zichzelf te bouwen, antwoordde hij dat alleen ‘heel slimme en intelligente mensen’ zich druk maakten over die kwestie. In een toespraak in november 2012 gaf Zuma stedelijke zwarten ‘die te slim worden’ ervan langs met de woorden: ‘Ze zijn het meest welbespraakt als ze kritiek uitoefenen op zichzelf, over hun eigen tradities en zo.’
Begin augustus namen de ‘slimme zwarten’ wraak op Zuma door Nelson Mandela’s ANC het grootste verlies toe te brengen sinds het begin van de democratie in 1994. Hiermee startten ze meteen het debat over de nationale verkiezingen in 2019.
Hoewel het ANC in landelijk Zuid-Afrika nog steeds op massale steun kon rekenen, was hun verlies in stedelijke gebieden schokkend en aanzienlijk. In Nelson Mandela Bay, de kuststad die een nieuwe naam kreeg om Zuid-Afrika’s beroemdste zoon te eren, keerden kiezers zich af van het ANC en gaven ze hun stem aan de oppositie voerende Democratic Alliance (DA). Nog maar tien jaar geleden kreeg het ANC 66 procent van de stemmen in de stad die bekend is om zijn strijd tegen apartheid. Enkele weken geleden was dat een teleurstellende 40 procent.
‘De slimme zwarten hebben gesproken… De massa straft ons met het wapen dat we voor hen hebben veroverd: het stemrecht’
Op 5 augustus bereidde Pretoria, de bestuurlijke hoofdstad van het land (die omgedoopt gaat worden tot Tshwane), zich voor om bestuurd te worden door een oppositiecoalitie, nadat het ANC met een schamele 41 procent van de stemmen achter de DA eindigde. De parlementaire hoofdstad, Kaapstad, is al meer dan tien jaar in handen van de oppositie. In de economische motor van het Afrikaanse continent, Johannesburg, verloor het ANC de meerderheid en begonnen oppositiepartijen ook aan besprekingen over een coalitie. [Intussen lijkt het erop dat de DA in Pretoria en Johannesburg een minderheidscollege zal vormen met steun van andere oppositiepartijen.]
Nationaal gezien is het een al even deprimerend verhaal voor het ANC. Tijdens lokale verkiezingen in 2006 won de partij over het hele land gezien 66,3 procent van de stemmen en de DA 14,8 procent. Begin augustus haalde het ANC net iets minder dan 54 procent en stond de grootste oppositiepartij DA op 27 procent.
De verkiezing vormde een belangrijk keerpunt voor het ANC en voor Zuid-Afrika. Afgelopen oktober waarschuwde de secretaris-generaal van het ANC, Gwede Mantashe, op een conferentie over de partijpolitiek dat het een ‘psychologisch en politiek keerpunt’ zou betekenen als hun draagvlak dit jaar tot onder de 60 procent zou dalen. Dat moment is aangebroken nu de partij, die de internationale bevrijdingsstrijd tegen apartheid leidde, haar stedelijke kiezers niet heeft kunnen overtuigen om in groten getale op haar te stemmen. In stedelijke townships zoals Soweto, een ANC-bolwerk, werd door slechts 46 procent van de mensen gestemd, terwijl degenen die wel kwamen opdagen vaker stemden voor de oppositiepartij DA en de radicale, drie jaar oude Economic Freedom Fighters (die is opgericht door de geroyeerde voormalige stokebrand van de ANC Youth League, Julius Malema). Dit is een keerpunt, omdat het betekent dat Zuid-Afrika niet meer gedomineerd wordt door één bevrijdingspartij. Lange tijd schoven we langzaam op naar de vorming van een fatsoenlijk, levendig meerpartijensysteem dat de macht ter verantwoording roept. Nu denderen we daarop af. Dat is opbeurend.
De voormalige thesaurier-generaal van het ANC, Mathews Phosa, zakenman en vroegere bondgenoot van Zuma, vatte het verlies van het ANC aldus samen: ‘We moeten de realiteit aanvaarden dat er veel jonge mensen zijn die voor de DA hebben gestemd. Waar komen die mensen vandaan? Ze zijn vertrokken uit het ANC. En waarom zijn ze vertrokken uit het ANC? De slimme zwarten hebben gesproken… De massa straft ons met het wapen dat we voor hen hebben veroverd: het stemrecht.’
Tekortkomingen
Het zat er al lang aan te komen. Sinds Zuma in 2007 aan de macht kwam, is het ANC geteisterd door corruptieschandalen, onderlinge machtsstrijd en afsplitsingen. De regering-Zuma is geplaagd door economisch wanbestuur, met een werkloosheid die sinds 2008 is gestegen van 21 procent tot iets boven de 26 procent. De economie heeft een klap gekregen – de Centrale Bank voorspelt dat er dit jaar geen enkele groei zal zijn, en ratingbureaus hebben gedreigd met een verlaging van de kredietrating.
Om deze tekortkomingen te verhullen, heeft het ANC een negatieve en racistische campagne gevoerd met als doel de oppositiepartij DA af te schilderen als de partij van apartheid. Op campagne in Nelson Mandela Bay noemde Zuma de DA ‘slangen, de kinderen van de National Party’ en hij noemde de jonge zwarte leider herhaaldelijk een marionet van de blanken.
Zuid-Afrikanen uit de stad pikten die bangmakerij niet. Naarmate de herinneringen aan de jaren van Mandela en de bevrijdingsstrijd verbleekten, en de interne problemen van het ANC naar buiten zijn gekomen, is ook het onvoorwaardelijke vertrouwen in de bevrijdingspartij en haar veteranen zoals Zuma afgenomen. De legitimiteit die ze ontleenden aan de strijd zijn geen masker meer voor hun tekortkomingen, in een land dat nu geschonden is door verhalen over woekerende politieke corruptie, misdaad en armoede.
Terwijl de legitimatie van de strijd het ANC ooit verzekerde van een ongekend succes, gaat het land nu een nieuw tijdperk van politieke verschillen in. Malema, de energieke jonge oprichter van de EFF, heeft 8 procent van de stemmen gewonnen en is een spilfiguur in Johannesburg en Tshwane. Hij voorspelt dat het ANC Zuid-Afrika niet meer zal regeren na de nationale verkiezingen van 2019. Het is een uitspraak die ooit als een luchtkasteel zou zijn weggewuifd. Maar nu niet meer. Zelfs in de bolwerken op het platteland zoals Limpopo, waar Malema vandaan komt, is de steun voor het ANC aanzienlijk afgenomen. In Zuma’s landelijke thuisgemeenschap maakte het ANC aanspraak op 44,25 procent van de stemmen, terwijl de Inkatha Vrijheidspartij met 54 procent won.
Dat Zuid-Afrikanen de stembus gebruiken om hun leiders toe te spreken, is alleen maar positief
Wat betekent dit? De postkoloniale Afrikaanse geschiedenis is doordrenkt van verhalen over bevrijdingsbewegingen die aan de macht zijn gebleven met één leider en één partij, ondanks het feit dat ze de steun van het volk hadden verloren. Zimbabwe, vlak ten noorden van ons, is een pijnlijk voorbeeld van zo’n land; Mugabe en Zanu-PF zijn al 36 jaar aan de macht. Zuid-Afrika heeft gebroken met die geschiedenis. Allereerst is Zuma de vierde president van het land sinds 1994. Mandela brak met de traditie van de ‘sterke man’ door na één termijn af te treden. Nu, met deze uitslagen, begint er een toekomst te dagen waarin Zuid-Afrika geregeerd zou kunnen worden door een oppositie-partij. Dat zouden we bij de volgende nationale verkiezingen in 2019 of 2024 kunnen meemaken.
Dat kan verontrustend zijn voor diegenen onder ons die opgegroeid zijn met het ANC als hart van het Zuid-Afrikaanse politieke landschap, maar het is niet per se slecht. Het luidt de volwassenwording in van onze politiek en de gestage, welkome ontwikkeling naar een levendige, competitieve, ontvankelijke democratie met meerdere partijen. Zuid-Afrikanen gebruiken de stembus om hun leiders toe te spreken, en dat is alleen maar positief.
Auteur: Justice Malala
Justice Malala is politiek commentator en auteur van We Have Now Begun our Descent: How to Stop South Africa Losing its Way.
The Guardian
Verenigd Koninkrijk, dagblad, oplage 332.000
Onafhankelijke kwaliteitskrant van linkse signatuur. Sinds 1821 thuisbasis van de meest gerespecteerde columnisten en journalisten. Altijd zeer kritisch ten opzichte van de overheid en andere instituten.
