1. Als je ouders Russische spionnen blijken te zijn

Onschuldig

Bijna zes jaar na de arrestatie spreek 
ik met Alex af in een café bij het Kievstation in Moskou. Zijn officiële naam is nu Alexander Vavilov en die van zijn broer Timofej Vavilov, al gebruiken veel van hun oude vrienden nog steeds hun oude achternaam Foley. Alex is 21. Hij kent inmiddels genoeg Russisch om iets te kunnen bestellen, maar vloeiend spreekt hij het nog niet. Hij studeert ergens in Europa en is hier om zijn ouders te bezoeken. Tim werkt in de financiële sector in Azië. Contact met de media hebben ze na 2010 bewust afgehouden. Dat ze nu wel met me willen praten, komt doordat ze in een juridische strijd zijn verwikkeld om de Canadese nationaliteit terug te krijgen die hun zes jaar geleden is ontnomen. Ze vinden het oneerlijk en onwettig dat zij nu moeten boeten voor de zonden van hun ouders.

Terwijl we een chatsjapoeri eten, een Georgisch broodje met gesmolten kaas, vertelt Alex over de dagen na de FBI-inval. Op de door de FBI geregelde hotelkamer bleven hij en Tim tot diep in 
de nacht piekeren over wat er was gebeurd. Toen ze de volgende dag thuiskwamen, bleken alle elektronische apparatuur, foto’s en documenten te zijn meegenomen. Zelfs hun PlayStation was verdwenen. Het huis werd belegerd door journalisten en de broers zaten binnen met de gordijnen dicht en zonder telefoon of computer, want dat was allemaal in beslag genomen. De volgende dag sloop Tim ’s ochtends het huis uit om in de openbare bibliotheek online naar een advocaat voor zijn ouders te zoeken. Alle banktegoeden waren bevroren, de jongens hadden alleen het geld dat ze op zak hadden en wat geld dat ze van vrienden konden lenen.

FBI-agenten reden hen naar de zitting in Boston waar hun ouders werden voorgeleid. Ze konden in de gevangenis even met hun moeder spreken. 
Alex zegt dat hij zijn ouders niet vroeg waarvan ze beschuldigd werden. Dat verrast me: ze moeten toch razend benieuwd zijn geweest?

‘Ik wist dat het voor mijn verklaring 
in de rechtbank het beste was als ik zo weinig mogelijk wist. Ik wilde geen vragen stellen, omdat het duidelijk 
was dat er mensen meeluisterden. Ze konden levenslang krijgen. Voor mijn verklaring moest ik er compleet van overtuigd kunnen zijn dat ze onschuldig waren.’

Het gezin had voor die zomer een lange vakantie in Parijs, Moskou en Turkije gepland. Hun moeder ried de jongens aan om meteen naar Rusland te vliegen om het mediacircus te ontvluchten. Dus stapten Alex en Tim op het vliegtuig naar Rusland, zonder te weten wat ze daar konden verwachten. Ze waren nog nooit in Rusland geweest. ‘Het was echt doodeng,’ vertelt Alex. ‘Je zit in 
dat vliegtuig en hebt geen idee wat je te wachten staat. En terwijl je daar zit, blijven je gedachten maar doormalen.’

Op het vliegveld werden ze opgewacht door een groepje mensen die zich in het Engels voorstelden als collega’s van hun ouders. Vertrouw ons, zeiden ze, en ze namen de jongens mee naar een klaarstaand busje. ‘Ze lieten foto’s zien van onze ouders als twintigers, in uniform en met medailles. Dat was het moment dat ik dacht: oké, dit is echt,’ zegt Alex. Tim en hij werden ondergebracht in een appartement waar het ze aan niets ontbrak. De dagen daarna lieten hun oppassers ze de stad zien: ze werden meegenomen naar musea en zelfs naar het ballet. Ze kregen bezoek van een oom en een neef van wie ze nog nooit hadden gehoord. Er kwam ook een grootmoeder langs, maar die sprak geen Engels en zij spraken geen woord Russisch.

Het zou nog een paar dagen duren voordat hun ouders overkwamen. Op 8 juli bekenden die aan de rechter in New York dat ze Russisch staatsburger waren. Het akkoord over de spionnenruil was al gesloten en op 9 juli reisden ze via Wenen naar Moskou, nog steeds gekleed in hun oranje gevangenisoverall uit Amerika.

Doodgewoon

Op 27 juni 2010 werd Tim Foley twintig. Om dat te vieren namen zijn ouders hem en zijn jongere broer Alex ’s middags mee uit eten in een Indiaas restaurant, niet ver van hun huis in Cambridge, Massachusetts. Beide broers zijn in Canada geboren maar woonden al tien jaar in de VS. Hun vader Donald Heathfield had na zijn studie in Parijs en aan Harvard nu een hoge functie bij een adviesbureau in Boston. Hun moeder Tracey Foley had jarenlang vooral voor de kinderen gezorgd en was daarna makelaar geworden. Wie hen kende, zag een doodgewoon Amerikaans gezin, maar dan met Canadese roots en een voorkeur voor buitenlandse reizen. Hoewel Alex nog maar zestien was, kwam hij net terug van een half jaar in Singapore in het kader van een uitwisselingsprogramma.

Na de maaltijd ontkurkten ze thuis een fles champagne om te vieren dat Tim nu een twintiger was. De broers waren moe: de vorige avond hadden ze thuis een feestje gehad ter ere van de terugkeer van Alex uit Singapore, en Tim wilde die avond gaan stappen. Na de champagne ging hij naar boven om zijn vrienden te mailen over wat ze 
die avond zouden doen. Toen er werd aangebeld, riep zijn moeder dat zijn vrienden blijkbaar vroeger waren gekomen, als verrassing.

Er wachtte haar een heel andere verrassing: een team in het zwart geklede, gewapende mannen met een stormram. Ze brulden ‘FBI!’ en stormden het huis binnen, roepend dat iedereen de handen omhoog moest doen. Tim dacht eerst dat ze hem moesten hebben, omdat hij drank aan minderjarigen had geschonken: op het feestje van de vorige avond was niemand boven de 21 geweest, en de alcoholwet wordt door de politie van Boston streng gehandhaafd. Maar de FBI kwam voor iets veel ernstigers. Verbijsterd zagen de broers toe hoe hun ouders geboeid in aparte auto’s werden afgevoerd. Tim en Alex bleven achter met een aantal agenten, die zeiden dat ze die nacht het hele huis gingen doorzoeken. Voor de broers was een hotelkamer geregeld. Een van de agenten vertelde dat hun ouders waren opgepakt op de verdenking dat ze ‘illegale agenten in dienst van een vreemde overheid’ waren.

Alex dacht dat het een vergissing moest zijn: een verkeerd adres of een misverstand als gevolg van zijn vaders werk. Donald moest voor zijn baan 
veel reizen, misschien werd hij daarom voor spion aangezien. Zelfs toen de broers een paar dagen later op de radio hoorden dat er in het hele land in totaal tien Russische spionnen waren opgepakt, in een FBI-operatie genaamd ‘Ghost Stories’, bleven ze ervan overtuigd dat het een vreselijke vergissing moest zijn.

Maar de FBI vergiste zich niet. Niet alleen waren hun ouders inderdaad Russische spionnen, het waren Russen. De mensen die Tim en Alex kenden als papa en mama waren wel hun ouders, maar ze heetten niet Donald Heathfield en Tracey Foley. Dat waren de namen van lang geleden gestorven Canadese kinderen, van wie de identiteit was gestolen. Hun echte namen waren Andrej Bezroekov en Elena Vavilova. Ze waren allebei geboren in de Sovjet-Unie, opgeleid door de KGB en naar het buitenland gestuurd in het kader van een infiltratieprogramma voor spionnen die de Russen zelf ‘illegalen’ noemen. Nadat ze heel geleidelijk een alledaagse Noord-Amerikaanse identiteit hadden opgebouwd, waren ze actief geworden als agenten voor de SVR, het spionagebureau van het huidige Rusland (en daarmee de opvolger van de KGB). Samen met acht andere collega’s waren ze nu verraden door een Russische overloper.

De aanklacht waarin de FBI hun misdaden opsomde, bevat een waslijst aan spionageclichés: dode brievenbussen [een methode van heimelijke gegevensuitwisseling waarbij iemand informatie verstopt in een verborgen ruimte, die later door iemand anders wordt opgehaald], geheime ontmoetingen, gecodeerde berichten en plastic tassen vol dollarbiljetten. Als je de tv-beelden zag van de tien betrapte spionnen die in Wenen landden om te worden uitgewisseld voor vier in Rusland voor spionage veroordeelde Russen, waande je je weer in de Koude Oorlog. Maar de geopolitieke aspecten van die spionnenruil lieten Alex en Tim koud. Zij waren opgegroeid als doodnormale Canadezen en ontdekten nu ineens dat ze kinderen van Russische spionnen waren. Hun wachtte niet alleen een lange vliegreis naar Moskou, maar vooral ook de lange en moeizame emotionele verwerking van deze schok.

De vader van Alex en Tim heet eigenlijk Andrej Olegovitsj Bezroekov en hij is geboren in Krasnojarsk, in hartje Siberië. Er is weinig bekend over zijn verleden of dat van zijn vrouw, Elena Vavilova. Alex vertelt me wat hij over hun rekrutering weet, op basis van 
het weinige dat hun ouders daarover hebben losgelaten: ‘Ze zijn samen gerekruteerd, als stel. Twee veelbelovende, slimme jonge mensen. Ze kregen de vraag of ze iets voor hun land wilden betekenen en ze zeiden ja. En ze hebben jaren van training en voorbereiding gehad.’

Directoraat S, waaronder dit ‘illegalen’-programma ressorteerde, was het geheimste KGB-onderdeel. Eén zo’n voormalige illegaal heeft me verteld dat hij voor zijn opleiding eind jaren zeventig twee jaar lang elke dag Engelse les kreeg van een Amerikaanse overloopster. 
Hij leerde ook andere basistechnieken, zoals berichten coderen en mensen schaduwen. Hij kreeg altijd in zijn eentje les, hij zag nooit andere agenten.

Veel inlichtingendiensten maken gebruik van agenten die niet in diplomatieke dienst zijn. Soms rekruteren ze ook immigranten van de tweede generatie, die dus al in het buitenland wonen. Maar alleen de Russen hebben agenten speciaal opgeleid om zich als buitenlander voor te doen. In de Sovjettijd hadden die illegalen twee potentiële functies. Ze moesten het contact vergemakkelijken tussen KGB’ers op 
de ambassade en hun bronnen in de 
VS (omdat zulke spionnen niet geschaduwd zullen worden, en ambassadepersoneel wel). En ze fungeerden als slapende cel voor een eventuele ‘speciale periode’: als er oorlog uitbrak tussen de VS en de Sovjet-Unie zouden zij meteen paraat staan.

De KGB stuurde het stel in de jaren tachtig naar Canada. In juni 1990 beviel Vavilova, die inmiddels door het leven ging als Tracey Foley, in Toronto van haar eerste zoon Tim. Zijn vroegste herinneringen betreffen de Franstalige school in die stad en bezoekjes aan het magazijn van zijn vaders bedrijf Diapers Direct, een bezorgdienst voor luiers. Dat klinkt allemaal niet erg James Bond, maar spionagewerk is ook altijd meer een kwestie van vlijt en geduld geweest dan van glamour: jarenlang zorgvuldig bouwen aan een geloofwaardige dekmantel.

Andrej Bezroekov had al een diploma van een Sovjetuniversiteit, maar ‘Donald Heathfield’ niet. Van 1992 tot 1995 studeerde hij daarom voor een BA in internationale economie in Toronto. In 1994 werd Alex geboren. Een jaar later verkaste het gezin naar Parijs, waar Donald een MBA haalde aan de École des Ponts. Ze leidden een sober leven in een klein appartementje op een steenworp van de Eiffeltoren: de twee broers deelden de enige slaapkamer en hun ouders sliepen op de bank.

Volgens Tim hebben ze een “volstrekt normale” jeugd gehad: een liefdevol gezin dat in de weekenden veel samen was, ouders die veel vrienden hadden

Bezroekov en Vavilova werkten dus geduldig aan hun dekmantel, maar het land waardoor ze waren gerekruteerd en opgeleid, bestond niet meer. Het beruchte spionagebureau dat over de hele wereld geheim agenten uitzond, was in diskrediet gebracht en kreeg een andere naam. Onder Jeltsin dreigde Rusland een failed state te worden. Maar in 1999, toen het gezin zich opmaakte om van Frankrijk naar de VS te verhuizen, trad in het Kremlin een leider aan die zelf een KGB-verleden had. Onder zijn bewind zou de SVR, de opvolger van de KGB, weer uitgroeien tot een belangrijke en gerespecteerde dienst. Heathfield, die zich inmiddels met succes voordeed als hardwerkende, hoogopgeleide Canadees, werd eind dat jaar toegelaten tot de Kennedy School of Government van Harvard University. Hij was klaar om als agent voor de SVR te worden ingezet – en hij zou niet spioneren voor de Sovjet-Unie die hem had opgeleid, maar voor het nieuwe Rusland van Vladimir Poetin.

Heathfield en Foley deden hun kinderen op een tweetalige Frans-Engelse school in Boston. Thuis werd zowel Engels als Frans gesproken. Toen Heathfield aan Harvard zijn bul had behaald, ging hij werken voor Global Partners, een adviesbureau voor bedrijfsontwikkeling.

Ik spreek Tim op een zondagmiddag via Skype. Zijn gezicht lijkt op dat van zijn jongere broer en hij heeft net zulk keurig gekapt haar, dat bij hem niet zwart maar blond is. Terugkijkend op zijn jeugd, zegt hij, ziet hij een vader die hard werkte en vaak op zakenreis was. Hij stimuleerde zijn zoons om veel te lezen en nieuwsgierig te zijn, hij ‘was onze beste vriend’. Foley was een echte huismoeder die haar zoons ophaalde van school en naar het sportveld reed. Toen ze op de middelbare school zaten, begon zij als makelaar te werken.

In 2008 ging Tim internationale betrekkingen studeren aan de George Washington University. Hij specialiseerde zich in Azië, nam lessen Mandarijn en studeerde een semester in Beijing. Datzelfde jaar liet het hele gezin zich naturaliseren in de VS, zodat ze naast een Canadees voortaan ook een Amerikaans paspoort hadden. Ze hadden Canada verlaten toen Alex nog maar één was en Tim vijf, maar toch voelden de jongens zich Canadees. Ze gingen nog vaak naar Canada om te skiën, en op schoolreis naar Montreal leidden de jongens hun klasgenoten vol trots rond in ‘hun’ land. Vooral Alex hing sterk aan zijn Canadese identiteit, want ‘op de middelbare school wil je altijd anders zijn’.

Volgens Tim hebben ze een ‘volstrekt normale’ jeugd gehad: een liefdevol gezin dat in de weekenden veel samen was, ouders die veel vrienden hadden. Hij kan zich niet heugen dat het gesprek ooit over Rusland of de Sovjet-Unie ging, ze aten nooit Russische gerechten, en een beleefde jongen uit Kazachstan op school was volgens Tim ongeveer het enige wat ook maar in de verte aan Rusland deed denken. Zijn ouders spraken niet vaak over hun jeugd, maar dat was altijd zo geweest en de kinderen hadden geen reden om daar vraagtekens bij te plaatsen. ‘Ik heb nooit ook maar enige reden gehad om mijn ouders te wantrouwen,’ zegt Alex. Vaak voelde hij zelfs een vage teleurstelling dat ze zo saai en gewoontjes leken.

De werkelijkheid was anders. Al bijna meteen na hun aankomst in de VS werden Bezroekov en Vavilova in de gaten gehouden door de FBI, waarschijnlijk dankzij een dubbelspion 
bij de Russische inlichtingendienst. Als je in de aanklacht van 2010 leest waar ze zich mee bezighielden, stuit je op beschrijvingen die je alleen in een spionageroman verwacht. Zo wordt een onderschept bericht uit Moskou geciteerd waarin Vavilova instructies krijgt voor een reis naar haar vaderland. Ze moet eerst naar Parijs vliegen en daar de trein naar Wenen nemen, waar ze een vervalst Brits paspoort moet afhalen. ‘Heel belangrijk: 1. Zet je handtekening op pagina 32 van het paspoort. Leer jezelf om die handtekening spontaan te kunnen reproduceren. In het paspoort zit een briefje met nadere aanbevelingen. Vernietig dat na lezing. Goede reis.’

Ondertussen gebruikte hun vader zijn werk als consultant om door te dringen tot kringen van Amerikaanse politici en zakenlui. Het is niet duidelijk of hij toegang heeft gekregen tot geheime informatie, maar de FBI maakt melding van diverse contacten met Amerikaanse ambtenaren en oud-ambtenaren. In de weinige uitlatingen die Bezroekov in het openbaar heeft gedaan, klinken zijn activiteiten meer als het werk van een analist in een denktank dan als dat van een superspion. ‘Inlichtingenwerk is geen kwestie van riskante avonturen,’ zei hij in 2012 in een interview in het Russische weekblad Expert. ‘Als je voor James Bond gaat spelen, houd je het nog geen dag vol.’

Bezroekov en Vavilova communiceerden met de SVR via digitale steganografie: ze zetten plaatjes online waarin berichten in de pixels waren verwerkt, gecodeerd met een speciaal voor hen ontwikkeld algoritme. Een bericht dat Bezroekov volgens de FBI in 2007 naar de SVR stuurde, werd als volgt ontcijferd: ‘Bericht ontvangen. Goed idee om “Boer” te gebruiken om in Washington netwerk van studenten op te zetten. Relatie met “Papegaai” lijkt veelbelovend, goede bron van inlichtingen uit hoge politieke kringen. Om hem professioneel te bewerken hebben we zo veel mogelijk informatie nodig over zijn achtergrond, huidige standpunten, gewoonten, kennissen, mogelijkheden etc.’

Toeval?

Al in 2001, bijna tien jaar voor hun arrestatie, had de FBI een bankkluisje van Tracey Foley doorzocht. Daarin werden foto’s aangetroffen van haar als twintiger, met op één ervan in cyrillisch schrift de naam van het Russische bedrijf dat de foto had afgedrukt. Hun huis werd afgeluisterd, misschien wel jarenlang. In tegenstelling tot hun kinderen was de FBI dus wel op de hoogte van hun ware identiteit. Maar de Amerikanen vonden het nuttiger om het Russische spionnennetwerk in de gaten te houden dan om het meteen op te rollen.

Waarom de FBI uiteindelijk toch ingreep, is niet helemaal duidelijk. Eén mogelijkheid is dat Alexander Potejev, de dubbelspion bij de SVR die de groep vermoedelijk heeft verraden, ontmaskerd meende te zijn. Hij zou Rusland enkele dagen voor de arrestaties zijn ontvlucht. In 2011 is hij door een Russische rechtbank bij verstek veroordeeld tot 25 jaar. Een andere mogelijkheid is dat een van de spionnen gevoelige informatie in handen dreigde te krijgen. Wat de reden ook was, in juni 2010 vond de FBI het tijd om operatie Ghost Stories op te starten en het Russische spionnennetwerk op te rollen.

Tim en Alex hebben er geen moeite mee om over hun ervaringen te praten, maar echt leuk vinden ze het ook niet. Ik moet toegeven dat ik sommige details niet goed begrijp. Hoe is het mogelijk dat ze nooit iets hebben vermoed? In 2012 beweerde The Wall Street Journal 
uit anonieme overheidsbronnen te hebben vernomen dat de FBI-taps bewijzen dat de ouders al lang voor de arrestatie hun ware identiteit aan hun kinderen hadden onthuld. Bovendien zouden ze Tim hebben verteld dat ze hem ook wilden opleiden om als Russische spion te werken. Een spion van de tweede generatie is immers nog 
veel waardevoller dan infiltranten als zijzelf, met een dekmantel die weliswaar zorgvuldig was opgebouwd maar toch altijd kon worden doorgeprikt. Volgens die anonieme bronnen was Tim bereid naar Moskou te gaan om door de SVR te worden opgeleid en had hij zelfs ‘trouw gezworen aan moedertje Rusland’.

Tim ontkent dit in alle toonaarden. ‘Waarom zou een jongen die zich al 
zijn hele leven een Canadees voelt, 
besluiten om celstraf te riskeren voor een land waar hij nog nooit is geweest en waar hij geen banden mee heeft?’ 
En dat hij trouw zou hebben gezworen aan moedertje Rusland noemt hij ‘net zo bespottelijk als het klinkt’.

Maar er is nog iets wat me dwarszit: was het echt gewoon toeval dat het gezin die zomer van plan was om naar Rusland te reizen, en dat de broers dus al beschikten over een visum voor dat land? Ja, zegt Alex. ‘Het was mijn idee om daarheen te gaan. We waren al bijna overal geweest, maar nog nooit in Rusland, dus ik was benieuwd naar dat land.’

En toen ze in juli in Moskou met hun ouders werden herenigd, hebben ze toen gevraagd wat hun plannen eigenlijk waren geweest? Hadden ze zich voorgenomen om in Rusland eindelijk alles te vertellen? Of waren ze echt van plan geweest om in Moskou een week lang te doen alsof ze geen woord Russisch spraken?

‘Ik denk echt dat ze dat van plan waren,’ zegt Alex. ‘Misschien dat ze wel mensen zouden ontmoeten buiten ons om. Maar ik geloof niet dat ze van plan waren om ons alles te vertellen.’ Tim beaamt dat. Als ze hun zoons de waarheid hadden verteld, waren die een veiligheidsrisico geworden. Het is niet waarschijnlijk dat ze ‘als professionals’ zo’n risico wilden lopen, zegt hij. Hij denkt niet dat zijn ouders hun echte identiteit ooit hadden willen onthullen.

Beide broers zeggen ook dat ze uit hun vroegste kindertijd wel herinneringen aan hun grootouders hebben. Waar ze die dan zagen? Op vakantie, zegt Alex, ‘ergens in Europa’. Hij weet niet meer precies waar. Als ik het Tim vraag, die toen ouder was, zegt hij dat hij om de paar jaar zijn grootouders zag. Tot zijn elfde, toen verdwenen ze uit zijn leven. ‘Als ik er nu aan terugdenk, snap ik natuurlijk wel hoe dat kwam. Als ik ze was blijven zien, was ik gaan beseffen dat ze helemaal geen Engels spraken – en ook niet erg Canadees leken.’ Met Kerst kregen de jongens wel cadeaus ‘van opa en oma’. Hun ouders zeiden dat ze in Alberta woonden, aan de andere kant van het land. Er kwamen weleens foto’s van hun grootouders, met sneeuw op de achtergrond: het hielp dat Alberta en Siberië een vergelijkbaar klimaat hebben.

Het verhaal van Tim en Alex lijkt 
misschien verdacht veel op dat van 
The Americans, de tv-serie over twee KGB-spionnen met een gezin in de VS. Dat komt doordat die serie mede op hun verhaal is gebaseerd: ze speelt zich af ten tijde van de Koude Oorlog in de jaren tachtig, maar is geïnspireerd op het verhaal van het spionnennetwerk uit 2010. Als ik Alex in Moskou ontmoet, heeft hij het eerste seizoen van de serie net gezien. Zijn ouders kijken er graag naar, zegt hij. ‘Het is natuurlijk veel spannender gemaakt, met al die moorden en al die actie. Maar het deed hen denken aan de tijd dat ze zelf jonge agenten waren, en hoe het voelde om ineens in een vreemde omgeving te wonen.’ En het kijken naar de serie wakkert ook zijn eigen nieuwsgierigheid aan, zegt Alex: naar hoe zijn ouders hierin zijn beland, en waarom.

In 2010 kregen de spionnen in Rusland een heldenontvangst. Na een debriefing op het hoofdkwartier van de SVR kregen Bezroekov, Vavilova en de andere uitgezette spionnen een onderscheiding van toenmalig president Medvedev. Later hadden ze een ontmoeting met Poetin, waarbij ze het patriottische Sovjetlied ‘Waar het moederland begint’ gezongen zouden hebben.

Bezroekov en Vavilova kwamen in een heel ander Rusland terug dan het land dat ze hadden achtergelaten. De oudste van de tien teruggekeerde agenten was al tien jaar met spionagewerk gestopt en sprak nauwelijks nog Russisch, zegt Alex. Ze kregen allemaal een nieuwe baan, Bezroekov als docent aan het prestigieuze Moskouse Staatsinstituut voor Internationale Betrekkingen. Daar heeft hij een boek geschreven over de geopolitieke uitdagingen waar Rusland voor staat.

Tim en Alex kregen in december 2010 een Russisch paspoort. Ineens heetten ze nu Timofej en Alexander Vavilov

Tim en Alex kregen in december 2010 een Russisch paspoort. Ineens heetten ze nu Timofej en Alexander Vavilov. ‘Volstrekt nieuwe, vreemde en onuitspreekbare’ namen voor hen, zegt Tim. ‘Een echte identiteitscrisis,’ voegt hij er een beetje wrang aan toe. Hij kon het laatste jaar van zijn studie niet in Amerika afmaken en moest zijn studie vervolgen aan een Russische universiteit. Nadat hij daar was afgestudeerd, haalde hij in Londen zijn MBA.

Alex had minder geluk. Na zijn eindexamen aan de British International School in Moskou wilde hij weg uit Rusland. Hij schreef zich in op een Canadese universiteit, maar kreeg te horen dat hij eerst een nieuw geboortebewijs moest aanvragen, om daarmee opnieuw de Canadese nationaliteit aan te vragen. Alleen dan kon hij weer een Canadees paspoort krijgen. In 2012 werd hij toegelaten tot de Universiteit van Toronto en vroeg een vierjarig studentenvisum aan met zijn Russische paspoort. Toen hij dat visum kreeg, maakte hij zich op om naar Canada te gaan. Maar vier dagen voor vertrek, toen hij zijn spullen aan het inpakken was en al per e-mail met zijn toekomstige kamergenoot correspondeerde, werd hij gebeld door de Canadese ambassade in Moskou, die hem dringend wilde spreken. Op de ambassade werd zijn visum ter plekke ingetrokken, hij kon niet in Canada studeren. Sindsdien is hij ook al tweemaal toegelaten tot 
de London School of Economics, maar telkens kreeg hij geen visum. Uiteindelijk heeft hij nu een visum om ergens anders in Europa te studeren. Tim reist vooral in Azië: met een Russisch paspoort heb je daar meestal geen visum nodig.

Dat de broers proberen de Canadese nationaliteit terug te krijgen, heeft niet alleen te maken met reismogelijkheden. Moskou is geen gastvrije stad voor nieuwkomers en ze voelen zich allebei niet echt Russisch. Voorlopig willen 
ze graag in Azië werken, maar als ze een gezin krijgen, zouden ze daarmee liever in Canada wonen. Bovendien is hun Canadese identiteit het enige wat ze nog een beetje houvast biedt nadat hun hele wereld in duigen is gevallen.

‘Ik heb twintig jaar niet anders geweten dan dat ik Canadees was en dat voel ik me nog steeds, daar kan niets verandering in brengen,’ schreef Tim in zijn schriftelijke verklaring voor de Canadese rechtbank. ‘Ik heb geen band met Rusland, ik spreek de taal niet, ik heb er weinig vrienden, ik heb er nooit voor langere tijd gewoond en ik wil er ook niet blijven wonen.’

Iedereen die in Canada is geboren heeft recht op de Canadese nationaliteit, met één uitzondering: kinderen van ouders in dienst van een buitenlandse overheid. De rechters lijken zich even sterk te laten leiden door emotionele als door juridische overwegingen. Misschien speelt het verhaal in The Wall Street Journal over de rekrutering van Tim ook door hun hoofd. Maar zelfs al hadden de broers geweten wat hun ouders uitspookten: wat moet je doen als je op je zestiende merkt dat je ouders Russische spionnen zijn? De FBI bellen?

Bedonderd

Tim en Alex hebben lang geworsteld met de vraag wie ze nu eigenlijk zijn. Hun goede vrienden kennen hun verhaal, maar oppervlakkige kennissen vaak niet. Als iemand vraagt waar ze vandaan komen, zeggen ze allebei 
automatisch Canada. Ze hebben nog steeds vrienden in Boston. Al zegt Tim dat sommigen het contact hebben verbroken, vooral vrienden wier ouders ook bevriend waren met hun ouders, door wie ze zich nu bedonderd voelen.

Om de paar maanden bezoeken ze hun ouders in Moskou. Ik vraag of het ook druk heeft gezet op hun relatie. Tim en Alex wegen hun woorden. ‘Er zijn natuurlijk lastige perioden geweest,’ zegt Tim. ‘Maar als ik boos word schieten we daar niks mee op.’ Alex zegt dat hij zich weleens afvraagt waarom zijn ouders eigenlijk kinderen wilden. ‘Ze leiden gewoon hun leven als ieder mens, maken keuzes die zich aandienen. Ik ben blij dat ze iets hadden waar ze zo sterk in geloofden, maar door de keuzes die zij hebben gemaakt voel ik geen enkele band met het land waarvoor zij hun leven waagden. Ik zou willen dat de wereld mij niet strafte voor de keuzes die zij hebben gemaakt.’

Alex zegt een paar keer dat het niet aan hem is om over zijn ouders te oordelen, maar dat hij aanvankelijk lang heeft geworsteld met ‘de grote vraag’ of hij hen haatte of zich bedonderd voelde. Uiteindelijk kon hij maar tot één conclusie komen: al droegen ze nog zo’n groot geheim met zich mee, ze blijven nog steeds dezelfde mensen die hem zo liefdevol hebben grootgebracht.

Auteur: Shaun Walker

The Guardian
Verenigd Koninkrijk | dagblad | oplage 332.000

Onafhankelijke kwaliteitskrant van linkse signatuur. Sinds 1821 thuisbasis van de meest gerespecteerde columnisten en journalisten. Altijd zeer kritisch ten opzichte van de overheid en andere instituten.