1. Hoe Dolores in Uschi veranderde

Zoals veel van Jerry’s vriendinnen in Seinfeld was Dolores een typische tv-schoonheid: glanzend roodblond haar, grote blauwe ogen, volle lippen en onbetaalbare jukbeenderen. Jerry’s vriendinnen waren bijna altijd een aanleiding voor grappen over de valkuilen van het daten en Jerry’s egoïsme, en dat is bij Dolores niet anders: Jerry wil graag met haar naar bed, maar heeft verzuimd om bij hun ontmoeting te vragen hoe ze heet. En als ze eenmaal aan het daten zijn, durft hij niet meer te bekennen dat hij haar naam niet weet. Hij zoekt stiekem in haar handtas naar een legitimatiebewijs, maar dat levert niets op. Hij vraagt zijn vrienden om zich aan haar voor te stellen, in de hoop dat zij zich vervolgens ook aan hen voorstelt: doet ze niet. Hij heeft maar één aanwijzing: ze heeft hem verteld dat ze als kind met haar naam werd gepest. ‘Maar ja, dat kun je verwachten als je naam rijmt op een vrouwelijk lichaamsdeel.’ Jerry, George en Kramer breken zich alle drie het hoofd over dat raadsel: Celeste? Aretha? Bovary? Mulva? [Rijmt op respectievelijk breast, urethra, ovary en vulva] Pas als ze doorkrijgt dat Jerry haar naam niet weet en ze hem verontwaardigd de bons geeft, schiet het hem ineens te binnen: Dolores!

In die op 18 maart 1993 uitgezonden aflevering liep Dolores voorgoed Jerry’s leven uit. Maar twee jaar later kwam ze Sabine Sebastian het leven zuur maken: Sebastian moest voor alle 180 afleveringen de Duitse nasynchronisatievertaling verzorgen. En de taak om een van de grappigste sitcoms die ze kende voor haar landgenoten toegankelijk te maken, bezorgde haar heel wat hoofdbrekens: vanwege al die grappen die berusten op woordspelingen, typisch Amerikaanse gebruiken of verwijzingen naar de joodse geschiedenis. De eerste twee aspecten noopten haar om in de vertaling grote vrijheden te nemen, en het laatste was een constante bron van onenigheid tussen haar en de redacteur.

Dolores was een van de grootste opgaven waarvoor Sabine zich gesteld zag. Er is in het Duits geen vrouwelijk lichaamsdeel dat op Dolores rijmt, en met een fantasienaam help je de grap om zeep. Dat Jerry’s vrienden de maffe suggestie ‘Bovary’ aandragen, wil nog niet zeggen dat ook Sabine zomaar iets kon verzinnen. Dat zijn zo de dagelijkse dilemma’s in het leven van de Seinfeld -vertaler. En dit was een van de lastigste.

Een programma over niks

Seinfeld is minder aansprekend voor een internationaal publiek dan de gemiddelde Amerikaanse sitcom. In Latijns-Amerika is de serie wel populair, maar in Duitsland, Frankrijk, Italië en Nederland is het nooit een grote hit geworden. Twintig jaar nadat de serie is gestopt, groeit het Amerikaanse publiek er nog steeds mee op, omdat de herhalingen niet van de buis te slaan zijn. In Europa is het meer een cultserie die alleen in de nachtelijke uurtjes te zien is. De humor van Seinfeld is blijkbaar te verfijnd, te Amerikaans en te veel op taalspelletjes gericht om makkelijk vertaalbaar te zijn. Nu de serie vanaf deze zomer ook gestreamd wordt, krijgt ze een tweede kans op een internationale doorbraak. Maar het is veelzeggend dat ze wordt gestreamd door Hulu, en niet door Netflix: Netflix is al in tientallen landen ter wereld actief, Hulu is alleen beschikbaar in de VS en Japan.

Niets is zo moeilijk naar andere talen en culturen te vertalen als een grap. Een goed nasynchronisatiescript voor een Amerikaanse sitcom is meer dan een letterlijke vertaling. Het script moet dezelfde betekenis, hetzelfde gevoel, hetzelfde verhaal overbrengen – de hersenen van de kijker zo prikkelen dat die erom moet lachen, ook al zijn die hersenen in een heel andere cultuur gemarineerd. En de humor van Seinfeld is zo uniek dat de vertaalproblemen nog groter zijn dan normaal. Aan de Radboud Universiteit is een onderzoek naar kijkersreacties uitgevoerd waaruit bleek dat Nederlandse kijkers van Seinfeld niet altijd meelachten met de lachband. Vaak hadden ze de grap niet door. En kijkers die wel meelachten, vertelden onderzoekster Elke van Cassel soms dat het alleen kwam doordat de personages hen deden denken aan Amerikanen die ze kenden.

Seinfeld was eigenlijk, zoals de personages zelf ook zeiden, ‘een programma over niks’: over vier egocentrische New Yorkers die eindeloos doordrammen over alledaagse irritaties en de do’s en don’ts van de sociale omgang. Mag je een huurmoordenaar inschakelen om van de irritante hond van een buurman af te komen? Heeft die vrouw neptieten of niet? Hoelang houd je het vol om niet te masturberen? En wedden dat het je niet lukt?

Toen NBC in 1989 de eerste afleveringen uitzond, leek het typisch iets waar je van moest houden. Een serie die was voorbestemd om hoogstens een culthit te worden, zonder de simpele, direct begrijpelijke humor van The Cosby Show, Roseanne of Cheers, de populairste sitcoms van dat moment. De humor van Seinfeld berustte vooral op subtiel woordspel, seksuele toespelingen die altijd impliciet blijven (zo spreken de personages niet over onthouding van masturbatie maar over ‘meester van je domein’ blijven) en de ontleding van de omgangsvormen van een heel specifieke groep New Yorkers: onsympathieke New Yorkers.

Maar de serie waarvan NBC in 1989 nog weinig verwachtte, ontpopte zich in de jaren negentig tot een onwaarschijnlijk groot succes, mede doordat ze de narcistische, op consumptie gerichte tijdgeest zo goed weergaf. Het succes duurde negen jaar, toen zette Jerry Seinfeld er zelf een punt achter (hoewel NBC hem 5 miljoen dollar per aflevering had geboden om nog een seizoen door te gaan). De vier hoofdpersonen werden een begrip: Jerry de pietlut (Jerry Seinfeld), George de kluns (Jason Alexander), Kramer de clown (Michael Richards) en Elaine de wijsneus (Julia Louis-Dreyfus). In het laatste seizoen piekten de kijkcijfers met 38 miljoen kijkers per aflevering. De grote finale, waar in 1998 reikhalzend naar werd uitgezien, was een van de meest bekeken en meest becommentarieerde tv-programma’s van de afgelopen twintig jaar.

Zelfs naaste rivaal Friends – waarvan het idee volgens Larry David en Jerry Seinfeld van hen was ‘gejat’ – had niet dat wat Seinfeld uniek maakt. Ja, het zijn allebei series over een groepje jonge vrijgezellen in New York. Maar waar Friends altijd een traditionele structuur met een hoofd- en een subplot heeft, beschrijft het verhaal in Seinfeld doorgaans een bizarre slalom, om dan aan het eind allerlei schijnbaar ongerelateerde elementen weer bij elkaar te brengen in een bijna choreografische ontknoping. En de feelgoodsfeer die bij Friends toch wordt nagestreefd, werd in Seinfeld gemeden als de pest. Daarmee was het een van die zeldzame programma’s die zowel vernieuwend als immens populair zijn. Toen het aan het buitenland werd doorverkocht, leek het dan ook een kwestie van tijd voordat het de wereld zou veroveren. Want wat Amerika doet, dat doet de hele wereld na. Zo is het toch?

Sabine Sebastian hoopte van wel. Sebastian, een hartelijke vrouw die lijkt op Emma Thompson, werkt als regisseur, scriptschrijver en soms als stemacteur in de Duitse nasynchronisatie. Ze ontsluit Amerikaanse films en tv-series voor haar landgenoten en kent de valkuilen van een letterlijke vertaling, zeker bij sitcoms. Sommige taalgrappen zijn makkelijk over te zetten: als Elaine op zoek is naar een spongeworthy minnaar, klinkt het Duitse schwämmchen-würdig net zo komisch. Maar het is niet altijd zo simpel. Het Canadese vertaalbureau LingoStar noemt als voorbeeld een grap uit Friends waarin Monica iemand met een gigantische verlovingsring ziet en grapt: ‘Lieve hemel, je kunt niet eens meer zien waar de Titanic hem heeft geraakt.’ In de vertaling werd dat: ‘Jeetje, het is een ijsberg.’

Het vertalen van één aflevering van 22 minuten kostte drie werkdagen, 18 uur in totaal

Sebastian deed veel werk voor Brandtfilm, een Berlijns bedrijf dat de nasynchronisatie van Amerikaanse sitcoms als M*A*S*H en The Odd Couple verzorgde. In 1995 vroegen ze haar de regie te doen voor hun nieuwste project, Seinfeld. Sebastian was helemaal weg van die serie. Ze vond het sarcasme in de eerste aflevering al meteen erg leuk, en genoot steeds meer naarmate de humor verfijnder werd en de serie ook zichzelf op de hak ging nemen, met als toppunt de afleveringen waarin de personages een eigen sitcom ontwikkelen, Jerry getiteld. Ze voelde zich een geluksvogel dat ze deze klus had gekregen en wist dat Brandtfilm ook bofte met haar: het resultaat wordt altijd beter als de vertaler een fan is. Sebastian wilde haar landgenoten dolgraag leren Seinfeld te waarderen.

Met haar acteurs en vertalers werkte ze zich door de vijf seizoenen heen die in Amerika al waren uitgezonden. Ze zouden eerst die achterstallige seizoenen opnemen, en vervolgens iedere zomer de jaargang die het voorbije seizoen in Amerika was uitgezonden. Maar het liep al snel spaak, vertelde ze me later. Ze was niet blij met de scripts van de Duitse dialoogvertalers. Hun vertalingen waren te letterlijk. Een kleine woordnuance kan soms veel verschil maken, dus bracht ze tijdens de opnamen veel veranderingen aan. Toen ze eenmaal bij het achtste seizoen waren aanbeland, besloot ze alles zelf te vertalen. Ook haar cast droeg een steentje bij: Oliver Feld als Jerry, Traudel Haas als Elaine, Detlef Bierstedt als George en Klaus-Dieter Klebsch als Kramer. Als zij een zinnetje niet grappig genoeg vonden, maakten ze er zelf iets beters van. De acteurs vormden een hechte club, net als hun Amerikaanse tegenhangers. (Jaren later hernamen ze allemaal hun rol voor de nasynchronisatie van Curb Your Enthusiasm, waarin de cast van Seinfeld ook weer opduikt.)

Naarmate de acteurs beter op elkaar ingespeeld raakten, kwamen ze steeds vaker met suggesties voor verbeteringen. Sebastian nam vaak hele scènes mee naar huis om ze ’s avonds verder bij te schaven. Aan Dolores had ze natuurlijk een hele kluif, maar uiteindelijk vond ze een oplossing die in het Duits volkomen natuurlijk klinkt: van Dolores (wat in het Engels rijmt op clitoris) maakte ze Uschi (wat rijmt op muschi, een vulgair woord voor vagina). Uschi, kort voor Ursula, is een vrij gangbare Duitse naam. Past perfect.

Lipsynchroon

Niet alle Amerikaanse tv-series in het buitenland worden nagesynchroniseerd. Soms worden ze ondertiteld, en soms gebeurt het allebei: dan kunnen de zenders kiezen welke van de twee vertaalde versies ze uitzenden. Volgens het Israëlische vertaalbureau Trans-That kiezen landen als Frankrijk, Duitsland, Italië en Spanje eerder voor het duurdere nasynchroniseren, terwijl kleinere landen als België, Zwitserland en Nederland de voorkeur geven aan ondertitels. In de nasynchronisatielanden heeft die techniek vaak een lange geschiedenis, die teruggaat tot de begindagen van de filmindustrie. In de jaren dertig, toen in Europa veel Amerikaanse films werden vertoond, hing de groeiende voorkeur voor nasynchronisatie samen met de nationalistische wens om de eigen taal en culturele identiteit te beschermen. Nasynchronisatie werd in die landen een hele industrie. Tegenwoordig heb je stemacteurs die zich in bepaalde Amerikaanse sterren specialiseren, zodat het publiek bij een Tom Cruise-film automatisch ook de stem van die ene stemacteur verwacht.

Behalve in specifieke genres, zoals anime, krijgen Amerikaanse kijkers eigenlijk nooit nagesynchroniseerde programma’s voorgeschoteld. Ten eerste kijken Amerikanen vooral naar Amerikaanse media. En daarbij heeft nasynchronisatie toch altijd iets lomps wat Amerikanen tegenstaat. Nasynchronisatie en ondertiteling hebben ieder zo hun voor- en nadelen. Bij nasynchronisatie heb je meer vrijheid om de vertaling toe te snijden op de cultuur van de doelgroep. Bij ondertitels krijgt de kijker de oorspronkelijke stemmen mee, en daardoor ook alles wat die aan buitentalige informatie overbrengen. Sommige kijkers lezen graag ondertitels, anderen hebben er een bloedhekel aan.

Maar al biedt nasynchronisatie nog zulke voordelen, het is een helse klus om het lipsynchroon te krijgen. Het probleem is namelijk niet alleen dat een letterlijke vertaling soms niet werkt: de vertaling moet ook precies even lang duren als de oorspronkelijke tekst, en moet zo veel mogelijk bij de zichtbare mondbewegingen van de acteurs passen. Extra lastig wanneer je een bondige taal als het Engels moet vertalen in een breedsprakige taal als het Duits. En omdat Seinfeld zo veel tekst bevatte, was een goede vertaling des te belangrijker.

Het maken van een nasynchronisatiescript is zo bewerkelijk dat het bijna een wonder lijkt dat Sebastian ook maar één aflevering vertaald kreeg. En ze moest er 180 doen. Met het Amerikaanse script in haar ene hand en een letterlijke Duitse vertaling in haar andere bedacht ze zinnetjes die grappig waren én de mondbewegingen van de acteurs volgden. Vervolgens sprak ze die op haar laptop in terwijl ze de aflevering afspeelde. Soms moest ze één enkele zin wel honderd keer opnieuw afspelen. Eindeloos terugspoelen op de dvd. De hele dag zat ze te kijken en zinnetjes uit te proberen en haar beste vertalingen in de microfoon te brullen. De tekst was bedoeld om te worden uitgesproken, dus met alleen opschrijven kom je er niet. Zin voor zin, woord voor woord probeerde ze Seinfeld op die manier voor de Duitse kijker te ontsluiten. En als ze de aflevering af had, liet ze haar ingesproken tekst uittypen. Omdat sitcoms heel veel dialoog bevatten, kan het vertalen van één aflevering meer werk opleveren dan van een complete actiefilm – en dat gold dubbel en dwars voor Seinfeld. Het grote aantal close-ups, waarin de kijker de mond van de acteur ziet bewegen, vormde een extra complicatie. Het vertalen van één aflevering van 22 minuten kostte drie werkdagen, 18 uur in totaal.

Misschien is het ook wel een compliment voor Seinfeld dat het zo moeilijk te exporteren valt

Maar waar het maken van een lipsynchrone tekst vooral een kwestie is van eindeloze inzet en geduld, bleken sommige culturele verwijzingen onoplosbare problemen op te leveren. Vooral verwijzingen naar joodse zaken vormden een uitdaging. ‘De Duitsers hebben een bepaald je-weet-wel met joden,’ legde Sebastian uit. Sommige grappen over dat thema vond haar redacteur te ver gaan. ‘Dat kunnen we beter niet zo zeggen,’ zei die dan. ‘Dat vinden Duitsers misschien krenkend.’ Maar Sebastian was het daar niet mee eens, vertelde ze me: ‘Van mij mogen ze gekrenkt zijn. Zij hebben het gedaan!’ Zij kon Seinfelds ongegeneerde grappen over de joodse geschiedenis wel waarderen. Maar als ze die zonder meer wilde overnemen, moest ze in de clinch met haar redacteur. Een strijd die ze soms verloor. Het stak allemaal heel nauw. Der Suppen-Nazi? Oké, goed. Een bedekte toespeling op een oom die de kampen heeft overleefd? Misschien toch liever niet. Ook een complete aflevering waarin George voor neonazi werd aangezien was een probleem. Evenals verwijzingen naar de tv-serie Holocaust en naar Schindler’s List. Of neem de voice-over van Elaines gedachten in de aflevering ‘The Subway’, als de metro vastzit: ‘We zitten hier opgesloten… Ik krijg geen adem, straks val ik flauw. Rustig aan, hij gaat zo wel weer rijden. Denk aan de mensen in de concentratiekampen, wat die niet allemaal hebben doorstaan.’

Soms trok Sebastian aan het langste eind en moest de redacteur erkennen dat ze er niet omheen konden. In een van de eerste seizoenen zegt Seinfeld in het stand-upgedeelte dat de nazi’s ‘twee verschillende Hitlergroeten hadden. Je had de standaard Hitlergroet, en daarnaast de nonchalante versie, voor op kantoor.’ Daar konden ze niks anders van maken, want hij onderstreepte zijn woorden door de Hitlergroet te maken.

Te intelligent

Toen de door Sebastian vertaalde afleveringen in 1996 eenmaal in Duitsland werden uitgezonden, werd de serie nooit meer dan een klein cultsucces. De Duitse zenderprogrammeurs leken niet goed te weten wat ze ermee aan moesten: eerst werd het om tien voor zeven uitgezonden, toen om kwart voor zes, en uiteindelijk om elf uur ’s avonds. Toen werd de serie geschrapt, om twee jaar later terug te keren, eerst om tien over één ’s nachts, toen een tijdje om zes uur ’s avonds, en daarna weer om kwart voor middernacht. En zoals de Nederlandse wetenschapper Van Cassel schreef, in een artikel over de redenen waarom Seinfeld in Nederland en Duitsland nooit is aangeslagen: die ‘besluiteloosheid leek eerder een gevolg dan een oorzaak van het gebrek aan interesse bij de kijker. Zowel Nederlandse als Duitse zenders hebben minstens één keer geprobeerd Seinfeld op primetime uit te zenden, maar blijkbaar werden de kijkcijfers daar niet beter van.’

Sebastian denkt niet dat de serie de Duitsers niet aansprak omdat de hoofdpersoon joods is. Maar van de humor ging in de vertaling onvermijdelijk iets verloren, en ze denkt dat de serie ook ‘te intelligent’ was voor het Duitse publiek. Dat houdt niet zo van sitcoms, het kijkt liever naar het ongecompliceerde drama van politieseries als Alarm für Cobra 11 of Der letzte Zeuge en medische actieseries als Medicopter 117. Ook Alf – de David Hasselhoff van de sitcoms – was in Duitsland populairder dan in Amerika. En Who’s the Boss? was er ook een groot succes. Maar sarcasme en de subtiele humor van maffe plots spreekt in Duitsland geen groot publiek aan. Sebastian heeft ook de nasynchronisatie verzorgd voor de wrange Britse comedy Absolutely Fabulous: ook geflopt in Duitsland.

In Duitsland blijft Seinfeld waarschijnlijk dus alleen in de vroeg uurtjes te zien (om kwart voor vier ’s nachts of kwart voor acht ’s ochtends op de kabelzender TNT Serie). De kijkers die de serie desondanks volgen, zijn fanatiek genoeg om te garanderen dat deze niet helemaal van tv verdwijnt. Op internetfora worden de vertalingen ook uitgebreid met het Engelse origineel vergeleken. ‘Volgens mij was de vertaling de reden dat Seinfeld in Duitsland nooit is aangeslagen,’ reageert Der Olli op het blog van scenarioschrijver Ken Levine. Een andere Duitser neemt het voor de vertaling op en citeert als voorbeeld een slimme vondst: ‘In één aflevering was er een leraar die de achternaam van George Constanza uitsprak als CantStandYa. In de Duitse versie werd dat iets anders, daar noemde hij hem Kotztanzo. Dat is net zo grappig en drukt precies hetzelfde uit (namelijk dat de leraar een hekel aan George heeft en daarom zijn naam zo verbastert).’ Op YouTube-pagina’s met fragmentjes uit het programma zijn de discussies minder diplomatiek. ‘In het Duits vind ik er niks aan,’ schrijft daar iemand, ‘maar in het Engels is Seinfeld mijn favoriete serie.’

‘Elke keer als ik iets schrijf, probeer ik _Seinfeld_ te schrijven’

De moeite die het Sebastian kostte om de serie in Duitsland aan de man te brengen, toont wel aan hoe moeilijk het is om Seinfeld te vertalen. Maar ook in Engeland was het geen groot succes. De serie werd daar op telkens wisselende tijdstippen uitgezonden in de randen van de nacht, en moest vaak wijken voor snooker. Naar het schijnt werd ze alleen door Britse komieken trouw gevolgd.

In 2012 zei schrijver-acteur David Baddiel in een interview in The Guardian dat Seinfeld in de jaren negentig onder collega’s in comedyclubs vaak onderwerp van gesprek was. Sam Baine, co-auteur van de series Peep Show en Fresh Meat, zegt zijn scripts naar die van Seinfeld te modelleren: gelaagde plots, met die kenmerkende absurde wending die alle losse eindjes toch weer aan elkaar knoopt. Graham Linehan, de schrijver en regisseur van The IT Crowd en Father Ted, noemde Seinfeld in hetzelfde artikel ‘de grappigste tv-serie ter wereld. Elke keer als ik iets schrijf, probeer ik Seinfeld te schrijven.’

Cultstatus

Met de globalisering van het tv-aanbod en de toename van het aantal kabelzenders kan ook Seinfeld zijn cultstatus op de internationale markt te gelde maken. Hoewel de serie in Nederland nooit een succes werd, heeft ze inmiddels een trouwe kijkersschare opgebouwd op de Nederlandse tak van Comedy Central. En ook in Frankrijk werd de serie in 2013 na tien jaar voor het eerst weer uitgezonden. De nieuwe comedyzender Enorme TV brengt Seinfeld op woensdagavond met nasynchronisatie en op zaterdag met ondertitels. Woordvoerster Julie Cantin legde me uit dat Seinfeld ‘een publiek vereist dat vertrouwd is met de Amerikaanse cultuur en de stand-uptraditie’. Maar volgens haar valt uit berichtjes in de sociale media af te leiden dat Seinfeld ‘in Frankrijk ook fans heeft’.

Toch zal Seinfeld in Frankrijk nooit zo’n instituut worden als in de VS. Misschien is het toch niet niks, waar de serie eigenlijk over gaat. Of misschien is het een heel erg Amerikaans soort niks. Dat kan verklaren waarom het vooral op Amerika gerichte Hulu naar verluidt wel 160 miljoen dollar over had voor de streamingrechten, terwijl het internationaal opererende Netflix al snel afhaakte. (Netflix heeft niet op vragen gereageerd.) Internet maakt de wereld kleiner en steeds meer mensen spreken Engels, maar onze populaire cultuur, en vooral de finesses van onze humor, kunnen we alleen met anderen delen als we elkaar ook echt begrijpen. En zelfs als we dezelfde taal spreken, blijken onze grappen soms ‘onvertaalbaar’ te zijn, of gewoon niet aan te slaan.

Misschien is het ook wel een compliment voor Seinfeld dat het zo moeilijk te exporteren valt. Hoe subtieler en vernieuwender de humor, des te moeilijker die te vertalen is. In veel landen waar Seinfeld nauwelijks aanslaat, zijn conventionelere series als Friends en The Cosby Show al jarenlang een groot succes. De tenenkrommende relatieperikelen van Ross en Rachel zijn in elke taal herkenbaar. Maar Mulva is alleen maar Mulva in het Engels.

Auteur: Jennifer Armstrong
Vertaler: Frank Lekens

Jennifer Armstrong is als auteur en recensent gespecialiseerd in popcultuur.

The Verge | New York
VS, theverge.com
The Verge is een toonaangevende technologiewebsite die zich naar eigen zeggen ‘op het snijpunt tussen technologie, wetenschap, kunst en cultuur’ beweegt. Je vindt er naast nieuwsberichten en diepgravende reportages ook recensies van de nieuwste hightechproducten (tablets, smartphones en software), podcasts en veel videomateriaal. The Verge werd opgericht in 2011 en is in handen van de Amerikaanse mediagroep Vox Media.