De oorlog in Oekraïne zorgt voor een omwenteling in de wereld. Als er weer toenadering komt, zal die schoorvoetend tot stand komen, schat geopolitiek wetenschapper Fjodor Loekjanov, die zijn landgenoten vertelt dat hun manier van leven vanaf nu anders zal zijn.
De Russische militaire operatie in Oekraïne markeert het einde van een tijdperk. Dat begon met de ineenstorting van het Sovjetblok en de val van de USSR, toen de relatief stabiele bipolaire wereldorde van die tijd werd vervangen door wat later de internationale liberale orde werd genoemd. Deze was gebaseerd op de politieke overheersing van de Verenigde Staten en hun bondgenoten, gerechtvaardigd door een universalistische gedachte.
Het model raakte al een tijd geleden in crisis. Niet doordat de grote mogendheden, ontevreden over hun beperkte rol, in opstand kwamen; heel lang – maar liefst vijftien jaar – was er geen sprake van echt protest. Toch hadden niet-westerse landen, waaronder China en Rusland, moeite hun plaats in de nieuwe hiërarchie te vinden. China lijkt daarin inmiddels niet alleen te zijn geslaagd, maar de situatie zelfs te hebben benut om zichzelf te versterken. Rusland slaagde hier minder goed in, maar begon langzaamaan campagne te voeren voor een herziening van de wereldorde, met daarbinnen een eervolle plaats voor zichzelf.
Een Chinese analyse
Hu Xijin, voormalig hoofdredacteur van de nationalistische Chinese krant Huanqiu Shibao,
analyseert op zijn blog de oorlog in Oekraïne.
In het geval van een Russische overwinning, schrijft Xijin, zal Poetin Oekraïne neutraliseren om te voor-komen dat het land zich aansluit bij het Westen. Het zou een succesvol verweer van Moskou betekenen tegen de toegenomen Amerikaanse druk sinds de ineenstorting van de Sovjet-Unie, met verzwakking van de Amerikaanse hegemonie als gevolg. Europa zal dan voor zijn veiligheid nog meer op de VS moeten vertrouwen. Maar Europa zal ook vijandiger tegenover Rusland komen te staan, wat het Russische succes beperkt. Xiijin acht het niet aannemelijk dat er een nieuw tijdperk van Russische expansie in Europa zal aanbreken en dat Poetin geleidelijk de voormalige lidstaten van de Sovjet-Unie en het Warschaupact zal veroveren. Daarvoor heeft Rusland simpelweg de macht niet.
In het geval van een nederlaag van Rusland zal de Oekraïense bevolking, met materiële en morele steun uit het buitenland, een beweging van wijdverbreid volksverzet op gang brengen. Het op een na grootste land van Europa wordt dan een moeras voor Rusland, en voortzetting van de oorlog wordt uiterst twijfelachtig. Het zal vrijwel zeker leiden tot grote politieke onrust in Rusland. De nederlaag zal leiden tot consolidering van de Amerikaanse en westerse hegemonie.
De huidige wereldorde pleit voor politieke uniformiteit
Maar het huidige systeem bleek te rigide. Hierin wordt het idee van een krachtenevenwicht intrinsiek uitgesloten; een onmiskenbare zwakke plek. Maar bovenal staat het systeem onvoldoende culturele en politieke diversiteit toe, terwijl die essentieel zijn voor een stabiele wereld. Hoewel de wereld inherent heterogeen is, zijn er pogingen ondernomen om met alle middelen, ook militaire, uniformiteit op te leggen.
De Russische operatie is een exacte weerspiegeling van wat de Verenigde Staten en hun bondgenoten de afgelopen decennia herhaaldelijk hebben gedaan in verschillende delen van de wereld. Volgens de legende bracht Peter de Grote na de Slag bij Poltava (1709) een toost uit op zijn ‘Zweedse meesters’. Vandaag zou het Russische commando op zijn beurt kunnen zeggen dat het veel heeft geleerd van het Westen. In de Russische acties, zowel militair als in de media, vallen gemakkelijk technieken te ontdekken die zijn geïnspireerd op de acties van de Verenigde Staten en de NAVO in Joegoslavië, Irak en Libië.
Zoals vaak in de geschiedenis diende het geschil over gebieden van strategisch belang als voorwendsel
De druk heeft zich lange tijd opgebouwd. Oekraïne is een beslissende frontlinie geworden. Dit is geen ideologische strijd zoals de Koude Oorlog van de tweede helft van de twintigste eeuw was; het is een poging een monopolie te verplaatsen ten gunste van een meer verspreide macht. Vroeger spraken we van invloedssferen. Tegenwoordig is de wereld transparanter en meer onderling verbonden, waardoor de grenzen vager zijn geworden. Dat dachten we in ieder geval tot nu toe.
Zoals vaker in de geschiedenis diende een geschil over een strategisch gebied als voorwendsel. Hier botsen twee verschillende aanpakken. Aan de ene kant directe brute macht, die zich laat kenmerken door eenvoudige, harde, maar volkomen duidelijke categorieën – met name bloed en grond. Anderzijds een uitgekiende methode om invloed uit te oefenen en belangen te dienen, die ideologische, mediale en economische instrumenten vereist. Het verschil tussen beide aanpakken wordt bestempeld als een verschil in waarden, maar van beide zijn de effecten even reëel.
De laatste test
Sinds de Koude Oorlog heeft de modernste vorm van oorlogsvoering, ‘hybride’ genaamd, altijd de overhand gehad. Maar over het algemeen ondervonden de machthebbers nooit echt verzet, en al helemaal geen militair verzet. Wat nu in Oekraïne gebeurt, is doorslaggevend voor welke van de genoemde benaderingen zal winnen. In die zin hebben degenen die beweren dat de gevolgen groter kunnen zijn dan verwacht, gelijk.
De Russische uitvoerende macht was zich waarschijnlijk bewust van de gevolgen van deze extreme maatregelen; die maken deel uit van de opzet. De samenwerking met het Westen is teneinde. Dat betekent niet noodzakelijkerwijs dat daar volledige verwijdering voor in de plaats komt, het betekent wel dat een belangrijk pad wordt afgesloten. Deze koude oorlog zal lang duren. Op een gegeven moment zal de interactie in een nieuwe vorm worden hervat. Maar het opheffen van de sancties zal zelfs in een gunstig scenario vele jaren duren, de banden zullen slechts langzaamaan en stuk voor stuk opnieuw worden gesmeed.
Veranderende economische prioriteiten zullen een ander ontwikkelingsmodel vergen, dat de economie in sommige opzichten zal stimuleren en in andere opzichten zal vertragen. De Russische samenleving, vooral de middenklasse, moet beseffen dat hun oude manier van leven niet langer toegankelijk is. Het ‘Russische fort’ besloot zijn eigen kracht te testen. Door de aanstichter te worden van een radicale omwenteling van de hele wereld.
