Waarom de president van een straatarm land een arsenaal aan wapens koopt

De repressieve regering van het straatarme Congo-Brazzaville kocht de afgelopen jaren in alle stilte een enorm arsenaal aan wapens van Azerbeidzjan. Tegenstanders van president Denis Sassou-Nguesso, die er al 36 jaar aan de macht is, zeggen in aanloop naar de verkiezingen van 21 maart dat hij de wapens zal gebruiken om zijn greep op het Afrikaanse land te behouden.

Vorige week publiceerde de Zuid-Afrikaanse kwaliteitskrant Mail&Guardian een artikel gebaseerd op de resultaten van een onderzoek door OCCRP, Organized Crime and Corruption Reporting Project, een internationale journalistieke organisatie die zich volledig richt op georganiseerde misdaad en corruptie. OCCRP ontdekte dat het regime van president Denis Sassou-Nguesso sinds 2015 in het geheim op grote schaal wapens inslaat. Saoedi-Arabië lijkt daarbij op de achtergrond een rol te spelen.

Wapentuig

‘In januari 2020’, zo begint het artikel in Mail & Guardian, ‘wordt in de Turkse haven van Derince, zo’n 100 kilometer ten zuidoosten van Istanboel in een oostelijke uithoek van de Zee van Marmara, het vrachtschip Storm volgeladen met een enorme voorraad wapens. Het schip is geregistreerd in het belastingparadijs Vanuatu en vertrekt met een arsenaal aan mortiergranaten, meerdere raketwerpers en explosieven, afkomstig uit Azerbeidzjan, naar de Republiek Congo, beter bekend als Congo-Brazzaville.’

In totaal belandt meer dan 100 ton aan wapentuig in een gebouw dat het hoofdkwartier lijkt te zijn van de Republikeinse Garde, een elite-eenheid van Congo-Brazzaville, zo blijkt uit vertrouwelijke vrachtpapieren die OCCRP in handen kreeg. De lading, die naar schatting een waarde heeft van tientallen miljoenen dollars, is de laatste van een reeks van tenminste zeventien wapenleveringen die sinds 2015 door het ministerie van Defensie van Azerbeidzjan naar het regime van president Denis Sassou-Nguesso zijn gestuurd, zo blijkt uit vluchtplannen, vrachtpapieren en inventarissen.

Een wijziging van de grondwet betekent dat de 77-jarige Sassou-Nguesso in theorie de rest van zijn leven aan elke verkiezing kan deelnemen

Saoedi-Arabië staat op verschillende vrachtpapieren die zijn geanalyseerd vermeld als ‘sponsorpartij’. Het is onduidelijk wat die sponsoring precies inhoudt, maar het zou kunnen betekenen dat Riyad heeft betaald voor de wapens of voor het transport ervan. Er zijn geen openbare registers van Azerbeidzjan waarin staat dat het land deze wapens heeft geëxporteerd, noch zijn er vergelijkbare registers van Congo-Brazzaville waaruit blijkt dat het Afrikaanse land ze heeft geïmporteerd. 

De oppositie in Congo-Brazzaville is bezorgd over de mogelijke bereidheid van president Sassou-Nguesso om geweld te gebruiken om zijn macht te behouden nu de verkiezingen van 21 maart naderbij komen. Zijn goed bewapende veiligheidsdiensten zijn een belangrijke reden waarom hij het Centraal-Afrikaanse land zesendertig jaar heeft kunnen regeren, hetgeen hem tot een van de langstzittende regeringsleiders ter wereld maakt. Zijn partij beheerst het parlement, dat onlangs de grondwet heeft gewijzigd om Sassou-Nguesso opnieuw de mogelijkheid te geven zich kandidaat te stellen, wat tot nationale en internationale afkeuring heeft geleid. De wijziging van de grondwet betekent dat de 77-jarige Sassou-Nguesso in theorie de rest van zijn leven aan elke verkiezing kan deelnemen.

Uit vertrouwelijke documenten die OCCRP in handen heeft blijkt dat de veiligheidsdiensten van Sassou-Nguesso in de acht maanden voorafgaand aan de verkiezingen van maart 2016, en gedurende meer dan een jaar erna, meer dan 500 ton aan wapens in Azerbeidzjan kocht, die in zestien afzonderlijke zendingen werden geleverd. Slechts enkele weken na de verkiezingen begon de regering een meedogenloze campagne tegen een militie van de oppositie, die meer dan een jaar duurde.

Verwoestingen

Oppositieleiders beweren dat de Republikeinse Garde de Azerbeidzjaanse wapens heeft gebruikt in het conflict dat ontstond na de verkiezingen, dat leidde tot een humanitaire noodsituatie die volgens de Verenigde Naties ongeveer 140.000 mensen trof in de regio Pool, in het zuiden van het land. Satellietbeelden in bezit van The New Humanitarian lijken grootschalige verwoestingen te tonen die het resultaat zijn van het gebruik van onder meer raketwerpers en explosieven. Het is overigens niet zeker of het hier om wapens gaat die afkomstig zijn uit Azerbeidzjan, aangezien Congo-Brazzaville zijn wapeninvoer niet registreert.

Het regime van Sassou-Nguesso wordt geconfronteerd met een van de ernstigste schuldencrises in Afrika, en dat roept de vraag op hoe de wapenleveranties konden worden gefinancierd. Uit documenten blijkt dat ten minste twee zendingen die tussen 2016 en 2017 werden afgeleverd, zijn gesponsord door Saoedi-Arabië op het moment dat Riyad de aanvraag behandelde van Congo-Brazzaville om lid te mogen worden van de Organisatie van de Olie-exporterende Landen (OPEC).

‘De regering lijkt zich erop voor te bereiden elk verschil van mening rond de verkiezingen de kop in te kunnen drukken’

Gezien de aanzienlijke oliereserves van Congo-Brazzaville, hadden de Saoedi’s goede redenen om een hun welgezinde Sassou-Nguesso-regering te verwelkomen in de door Saoedi-Arabië gedomineerde club, stelt vooraanstaand wapenexpert Andrew Feinstein, auteur van The Shadow World: Inside the Global Arms Trade. Volgens Africa Times werd Congo-Brazzaville op 22 juni 2018 inderdaad verwelkomd als lid van OPEC.

Feinstein merkt ook op dat de meest recente wapenzending uit Azerbeidzjan wel eens bedoeld zou kunnen zijn om Sassou-Nguesso in staat te stellen Congo-Brazzaville nog langer zijn wil op te leggen. ‘De timing van deze wapenzending maakt buitengewoon achterdochtig, gezien het eerdere harde optreden van Sassou-Nguesso rond verkiezingen’, zo zegt Feinstein. ‘De regering lijkt zich erop voor te bereiden elk verschil van mening rond de verkiezingen de kop in te kunnen drukken.’

De regering van Congo-Brazzaville reageerde niet op meerdere verzoeken van OCCRP om commentaar. Ook het ministerie van Defensie van Azerbeidzjan houdt zich stil, evenals een vertegenwoordiger van dat ministerie wiens naam op meerdere documenten vermeld staat. Tot slot doet ook het ministerie van Defensie van Saoedi-Arabië er het zwijgen toe op vragen over de aard van hun sponsoring van de wapenleveranties.

Boulevard Denis Sassou-Nguesso

De meest recente wapenlading, afgeleverd bij de Republikeinse Garde op Boulevard Denis Sassou-Nguesso 1 in Brazzaville in januari 2020, omvatte 775 mortiergranaten en meer dan 400 kisten met raketten die kunnen worden gelanceerd vanaf vrachtwagens uit het Sovjettijdperk, zo blijkt uit de vrachtpapieren. 

De exacte prijs die het Congolese regime voor het wapentransport heeft betaald, kon niet worden geverifieerd, maar een deskundige die de vrachtbrieven heeft onderzocht, denkt dat het om een levering ter waarde van tientallen miljoenen dollars gaat. Een voormalige hoge diplomaat met toegang tot informatie over wapenarsenalen, die anoniem wil blijven uit angst voor represailles door de autoriteiten, heeft de authenticiteit van de vrachtpapieren en andere documenten bevestigd en merkte op dat de verkoopprijs voor de wapens waarschijnlijk ver onder de daadwerkelijke marktwaarde ligt. De documenten omvatten certificaten voor eindgebruikers. Dergelijke documenten worden afgegeven door het land dat wapens invoert, om aan te geven dat de ontvanger niet van plan is om ze door te verkopen.

Volgens de Nederlander Pieter Wezeman, onderzoeker bij het Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), zijn wapens die met korting worden geleverd, vaak overtollige wapens of het betreft wapens die zijn geproduceerd in Bulgarije of Servië, die beide bekend staan om hun goedkope wapenproducten. ‘Het is minder waarschijnlijk dat Congo-Brazzaville een deel van deze uitrusting had kunnen aanschaffen in andere Europese landen omdat die een restrictiever wapenexportbeleid voeren’, aldus Wezeman.

500 ton wapens

De zending van 100 ton vanuit Derince is aanzienlijk, maar valt in het niet bij eerdere wapenleveranties, die volgens documenten tussen 2015 en 2017 vanuit Azerbeidzjan zijn verzonden en die mogelijk afschuwelijke gevolgen hebben gehad.

In zestien transporten werd in die jaren in totaal meer dan 500 ton aan wapentuig naar Congo-Brazzaville gestuurd, waaronder handgranaten, mortiersystemen en miljoenen kogels. Op een eindgebruikerscertificaat worden vijfduizend granaten vermeld die zijn geïmporteerd voor ‘trainings-, antiterrorisme-, veiligheids- en stabiliteitsoperaties’. Het document werd op 3 maart 2016, slechts enkele dagen voor de verkiezingen, ondertekend door een speciale adviseur van president Sassou-Nguesso.

Na de verkiezingen beweerde de oppositie dat de regering had gesjoemeld met de resulaten ten gunste van Sassou-Nguesso en brak er onrust uit in de hoofdstad Brazzaville. De regering gaf de schuld van de onrust aan ‘de Ninjas’, een militie die voornamelijk bestaat uit mensen van de etnische groep Lari en die voornamelijk is gevestigd in de Pool-regio, die Brazzaville gedeeltelijk omsluit.

Volgens een oppositieleider zijn de wapens uit Azerbeidzjan gebruikt om een langdurig gewapend conflict met de Ninjas in Pool aan te wakkeren. Amnesty International veroordeelde het offensief van de regering en sprak van ‘onwettig gebruik van dodelijk geweld door de veiligheidstroepen van het land’. Terwijl de regering nog aan het vechten was met de Ninja’s, vertelden getuigen van bloedbaden aan Amnesty dat vanuit helikopters tientallen bommen waren afgeworpen die een woonwijk en ook een school hadden getroffen.

‘Gedurende het geweld in Pool heeft het regime de strategie van de verschroeide aarde toegepast’, zegt Andréa Ngombet Malewa, leider van de politieke partij Incarner l’Espoir. ‘De wapens die ze van Azerbeidzjan hebben gekocht, werden onmiddellijk bij die operatie ingezet.’

De Baku-Brazzaville-connectie

Azerbeidzjan blijkt dus een belangrijke buitenlandse bondgenoot van Congo-Brazzaville te zijn door het regime te voorzien van goedkope wapens en, minstens zo belangrijk, door strikte geheimhouding. Sassou-Nguesso kocht zijn wapens bij Ilham Aliyev, sinds 2003 president en sterke man van het notoir ondoorzichtige land in de Zuid-Kaukasus, in de wetenschap dat de aankoop van wapens niet zou worden geregistreerd.

Congo-Brazzaville heeft al meer dan drie decennia geen melding gemaakt van wapeninvoer en aangezien er geen wapenembargo bestaat tegen het land, is het ook niet verplicht om dit te doen. Desalniettemin is er een reeks van openbaarmakingen door andere landen die laten zien hoe actief Sassou-Nguesso is geweest op de wapenmarkt. Zo meldde Servië in 2017 dat het 600 machinegeweren naar Congo-Brazzaville had geëxporteerd. Bulgarije stuurde 250 granaatwerpers.

Maar de Azerbeidzjaanse wapenleveringen zijn nooit openbaar gemaakt, ook al blijkt uit documentatie dat het land al sinds september 2015 wapens naar Sassou-Nguesso exporteert. Sommige daarvan waren afkomstig van Transmobile, een Bulgaars bedrijf dat is geautoriseerd om wapens te verhandelen voor Azerbeidzjan, terwijl andere werden gekocht bij Yugoimport, een Servische fabrikant. Geen van beide bedrijven reageerde op verzoeken om commentaar.

Silk Way

De eerste wapenleveringen arriveerden in Brazzaville met vliegtuigen van de Azerbeidzjaanse luchtmacht, maar vanaf 2017 begon Silk Way Airlines, een privé-luchtvaartmaatschappij, de wapens in te vliegen. Mogelijk met als gedachte dat Silk Way als particuliere luchtvaartmaatschappij waarschijnlijk minder de aandacht zou trekken dan zijn militaire tegenhanger.

Silk Way is geregistreerd op de Britse Maagdeneilanden, een belastingparadijs, en was voorheen verbonden aan de familie Aliyev. Naast het afsluiten van lucratieve contracten met de Amerikaanse regering om munitie en andere materialen te mogen transporteren, blijkt uit uitgelekte correspondentie die werd gepubliceerd door de Bulgaarse krant Trud, dat Silk Way tussen 2014 en 2017 vluchten met diplomatieke onschendbaarheid heeft gebruikt om in het geheim honderden tonnen aan wapens te verplaatsen naar mondiale conflictgebieden in de hele wereld. Silk Ways reageerde niet op vragen van OCCRP.

De vrees dat de persvrijheid in de aanloop naar de peilingen wordt bedreigd, is toegenomen

De verwachting is dat Sassou-Nguesso de verkiezingen van 21 maart naar zich toe zal trekken, indien nodig met bruut machtsvertoon. Hij zal het opnemen tegen onder meer Mathias Dzon, zijn voormalige minister van Financiën van 1997 tot 2002, en Guy-Brice Parfait Kolélas, die als tweede eindigde bij de presidentsverkiezingen van 2016. Dat jaar claimde Sassou-Nguesso dat hij 60 procent van de stemmen had gekregen, tegenover slechts 15 procent voor Kolélas. De VS veroordeelden de regering van Congo-Brazzaville destijds wegens ‘wijdverbreide onregelmatigheden en de arrestatie van aanhangers van de oppositie’.

Deskundigen geloven niet dat het de oppositie dit keer beter zal vergaan. Abdoulaye Diarra, onderzoeker Centraal-Afrika voor Amnesty International, zegt dat de regering voorafgaand aan de verkiezingen een campagne tegen politieke tegenstanders voert van intimidatie, pesterijen en willekeurige detentie.

De vrees dat de persvrijheid in de aanloop naar de peilingen wordt bedreigd, is toegenomen nadat Raymond Malonga, een cartoonist die bekend staat om zijn satirische kritiek op de autoriteiten, begin februari door politie in burger uit zijn ziekenhuisbed werd gesleurd en werd meegenomen.

Vanwege de wapentransporten uit Azerbeidzjan maakt de oppositie zich ongerust over het vooruitzicht van geweld rond de verkiezingen. ‘We maken ons zorgen dat de wapens die het regime van Sassou-Nguesso van Azerbeidzjan heeft gekocht, zullen worden gebruikt om de oppositie hard aan te pakken tijdens de komende verkiezingen’, aldus oppositieleider Ngombet. ‘Ze willen niet dat de wereld ziet hoezeer het Congolese volk snakt naar politieke veranderingen.’