Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week gaan we dieper in op de verwoestende fentanylcrisis in de Verenigde Staten. De zeer verslavende pijnstiller zorgt iedere dag voor honderden doden. Hoe is het land zo verslingerd geraakt aan fentanyl?
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €4 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Wat is fentanyl?
De Amerikaanse drugsautoriteit DEA noemt het ‘de grootste bedreiging waarmee onze natie ooit te maken heeft gehad’. Termen als ‘crisis’, ‘epidemie’ en zelfs ‘massavernietigingswapen’ worden gebruikt. In de Verenigde Staten bestaat er geen misverstand over: fentanyl is levensgevaarlijk voor iedereen, jong en oud, arm en rijk.
Een moeder in Ohio verloor haar twintig maanden oude zoon toen hij de pillen per ongeluk in zijn mond stopte, schrijft The Wall Street Journal. Binnen een uur was hij dood. Zelf had ze de pillen in huis omdat zij en de vader van het kind eraan verslaafd waren. Het slachtoffer werd ‘onderdeel van een verschrikkelijke statistiek’ en een voorbeeld van hoe fentanyl hele gezinnen in de VS verwoest.
Fentanyl is een synthetische opioïde, oftewel een pijnstiller. Naar schatting is fentanyl vijftig tot honderd keer krachtiger dan morfine en kan het medicijn zelfs in zeer kleine doses dodelijk zijn. Een dodelijke dosis fentanyl bedraagt slechts enkele milligrammen, in vergelijking, voor een overdosis aan heroïne zijn honderden milligrammen nodig. Op straat verkochte fentanyl wordt soms ook vermengd met andere drugs, zoals heroïne of cocaïne, wat het risico op een overdosis vergroot.
Fentanyl was oorspronkelijk bedoeld als pijnstiller voor chirurgische ingrepen, maar bleek te krachtig voor algemeen gebruik. In plaats daarvan werd het gereserveerd voor gebruik bij zeer heftige pijn, zoals bij kankerpatiënten. Een van de gevaarlijkste bijwerkingen van fentanyl is dat het de ademhaling vertraagt. Daarnaast is het middel zeer verslavend: het medicijn verhoogt de afgifte van dopamine, een neurotransmitter die gevoelens van genot en ontspanning opwekt, waardoor gebruikers constant moeten blijven gebruiken om zich goed te voelen.
Jongeren gebruiken fentanyl recreatief en scholen in de VS luiden hier de noodklok over. In de afgelopen jaren treffen leraren steeds vaker leerlingen met een overdosis aan op hun toiletten, niet zelden met dodelijke afloop. The New Yorker schrijft dat 40 procent van de fentanyloverdoses in de staat Texas jongeren onder de achttien jaar betreft. ‘Die stijging wordt deels toegeschreven aan een mentale gezondheidscrisis bij tieners, die op haar beurt weer komt door de pandemie, smartphones, sociale media en politieke verdeeldheid. Tegelijkertijd hebben synthetische opioïden het experimenteren met drugs voor tieners veel gevaarlijker gemaakt’, aldus het tijdschrift.
Hoe groot is de crisis in de Verenigde Staten?
In alle demografische groepen is het gebruik van fentanyl – en de daarbij horende overdoses – de afgelopen jaren explosief gestegen. Volgens het Amerikaanse overheidsbureau voor volksgezondheid CDC was het aantal doden door een overdosis fentanyl in 2020 achttien keer zo hoog als in 2013. Ruim 56.000 mensen stierven in 2020 aan overdoses waarbij synthetische opioïden betrokken waren.
Onder meer onder jongeren is de fentanylcrisis verwoestend. Het aantal doden door overdoses onder tieners is in drie jaar tijd verdubbeld, terwijl het cannabis- en alcoholgebruik onder middelbare scholieren juist daalt. Volgens The Hill zijn jongeren zich er niet altijd bewust van dat ze fentanyl gebruken: de stof wordt verpakt in namaakpillen die lijken op minder krachtige drugs. Zo overleden in 2021 1755 kinderen van 15 tot 19 jaar aan een overdosis fentanyl, een stijging van bijna 300 procent ten opzichte van 2018.
Waar het gebruik van fentanyl begon in de armere plattelandsgebieden in de VS, is het nu ook uitgegroeid tot een crisis in de grote steden. Zo is het aantal doden door overdoses fentanyl onder latino’s sinds 2011 bijna verdrievoudigd, schrijft NBC. Ook melden de autoriteiten dat er steeds meer en grotere hoeveelheden van de drugs in beslag worden genomen. In 2022 nam de DEA meer dan 57,7 miljoen valse fentanylpillen en meer dan 6200 kilogram fentanylpoeder in beslag, twee keer zoveel als in 2021.
Wat kan ertegen gedaan worden?
De meningen verschillen over hoe deze crisis het best het hoofd geboden kan worden. Experts benoemen het belang van informatie en voorlichting die gericht zijn op de doelgroep. Jongeren dienen anders aangesproken te worden dan ouderen. Per staat en per etnische achtergrond zijn er ook verschillen in hoe informatiecampagnes moeten worden opgezet.
In het artikel van NBC worden deze verschillen ook benoemd als het gaat om afkicken. ‘In sommige Latinogemeenschappen is het gebruikelijk om religieuze afkickcentra te bezoeken die zich richten op “op geloof gebaseerde behandeling” in plaats van “op bewijs gebaseerde behandeling”,’ zegt een expert. Ze wijst daarnaast op ‘problemen met de migratiestatus en op het gebied van taalbarrières die het moeilijker maken om hulp te vinden in afkickcentra’.
In Financial Times schrijven onderzoekers dat er op alle gebieden meer gedaan moet worden. ‘De fentanylcrisis wordt steeds erger en bedreigt een hele generatie jongeren,’ zegt Jim Rauh, oprichter van belangenorganisatie Families Against Fentanyl, tegen de krant.
Een plan van president Joe Biden om bezit en gebruik van en handel in fentanyl harder aan te pakken werd door deskundigen bekritiseerd. ‘Als je dingen criminaliseert, creëer je een stigma,’ zegt Maritza Perez Medina, directeur federale zaken van de Drug Policy Alliance tegen persbureau AP. ‘Als mensen weten dat ze in de problemen komen door het gebruik van drugs, zullen ze niet snel om hulp vragen.’
Er wordt onder meer gekeken naar sociale media, waarop de drugs verkocht worden en waarop informatiecampagnes meer effect zouden kunnen hebben. Onder meer Snapchat zegt actief bezig te zijn met het gebruik van technologie om proactief drugsdealeraccounts te vinden en af te sluiten. Maar lokale en nationale politici en de VS willen, zoals Sam Quinones in een opiniestuk in The Washington Post bepleit, meer internationale samenwerking, met name met China en Mexico.
China en landen als India produceren en vervoeren chemicaliën die nodig zijn om fentanyl te maken. Veel fentanyl wordt uiteindelijk gemaakt in en gesmokkeld uit Mexico. Een internationale aanpak zou de enige manier zijn om deze crisis het hoofd te bieden, zeggen deskundigen, voordat de fentanylcrisis naar Europa en Azië overslaat en een epidemie een pandemie wordt.
