Hamas is terug: waar staat de terreurbeweging voor?

Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Israël, dat dit weekend werd getroffen door een aanval van ongekende schaal. Verantwoordelijk is terreurbeweging Hamas. Wat weten we over deze organisatie?

Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €5 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.

Wat is de achtergrond van Hamas?

Van het ‘9/11-moment’ voor Israël tot ‘een zwarte dag’: de aanval die Hamas in de vroege ochtend van 7 oktober uitvoerde op dorpen over de grens met Gaza was zowel van een ongekende schaal als van een ongekende wreedheid. Grensmuren werden opgeblazen, nederzettingen werden overvallen en burgers werden op straat afgemaakt of ontvoerd. Een van de grootste slachtpartijen vond plaats op een muziekfestival een uur rijden van de Gazastrook, waar jongeren tot in de vroege uren dansten. Jongeren die vervolgens moesten rennen voor de kogels van Hamas-strijders, die het festivalterrein omsingelden.

De naam Hamas is niet nieuw. De beweging is al decennialang verbonden aan het Midden-Oosten, en met name aan het Palestijnse verzet tegen de Israëlische bezetting. Maar waar komt deze beweging vandaan?

‘De Hamasbeweging werd in 1987 in Gaza opgericht door een imam, sjeik Ahmed Yasin, en zijn adjudant Abdul Aziz al-Rantissi’, schrijft Al Jazeera. Hamas ontstond vlak nadat Palestijnen in opstand kwamen tegen de Israëlische bezetting van de Palestijnse gebieden – ook wel de eerste Intifada genoemd. Financieel werd de beweging gesteund door de Moslimbroederschap in Egypte. De groep richtte ook een militaire vleugel op: de Izz al-Din al-Qassam Brigades.

Hamas wil dat de Palestijnse gebieden in hun volledigheid worden hersteld, en dus terug naar de grenzen van 1967

Hamas wil dat de Palestijnse gebieden in hun volledigheid worden hersteld, en dus terug naar de grenzen van 1967. Daarmee gaat het in tegen de Oslo-akkoorden uit de jaren negentig tussen Israël en de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (PLO), waarmee Israël en Palestina elkaars bestaansrecht erkenden. Hamas blies het vredesakkoord de facto op, door aanslagen op Israël te blijven plegen. De Fatahbeweging, onderdeel van de PLO en tot dan toe bestuurder van de Palestijnse gebieden, werd in 2006 naar de achtergrond verdreven door Hamas, dat de parlementaire verkiezingen won.

In dat jaar is de kiem gelegd voor de aanval van dit weekend, schrijft journalist Ramzy Baroud in een opiniestuk in Arab News. ‘Zestien jaar geleden werd de Gazastrook hermetisch afgesloten door Israël’, schrijft Baroud. ‘In zestien jaar is een hele generatie opgegroeid onder de belegering, om zich vervolgens aan te sluiten bij het verzet en om te vechten voor haar vrijheid. Deze generatie uit Gaza, die is opgegroeid of geboren na het instellen van de belegering, heeft minstens vijf grote, verwoestende oorlogen meegemaakt, waarin kinderen zoals zij, samen met hun moeders, vaders en broers en zussen, het belangrijkste doelwit en slachtoffer waren.’

‘Nadat Hamas in 2007 troepen die loyaal waren aan Fatah uit Gaza verdreef, verscherpte Israël zijn blokkade van het gebied en gingen de Palestijnse raketbeschietingen en Israëlische luchtaanvallen door. Egypte sloot ook zijn grensovergang met Gaza en heeft die sindsdien slechts af en toe geopend’, schrijft de BBC. Het speelveld reikt verder dan Egypte, zo blijkt als we naar de sponsors en bondgenoten van Hamas kijken.

Wie steunen Hamas?

‘De grote mate van planning die nodig was voor zo’n aanval, roept de vraag op of Hamas alleen heeft gehandeld – en als het hulp heeft gekregen, of die kwam van zijn geldschieter in de regio, Iran’, schrijft CNN na de aanval. Iran is van oudsher een aartsrivaal van Israël. Het land heeft directe betrokkenheid ontkend, maar zegt de Palestijnse strijd wel te steunen.

De steun van Iran aan Hamas is omvangrijk, schrijft The Jerusalem Post. ‘Deze steun omvat de levering van wapens, training en financiering voor de activiteiten van Hamas in de Gazastrook’, aldus de krant. ‘Het bondgenootschap stelt Hamas in staat zijn doelen assertiever na te streven, vaak door middel van geweld tegen Israël. De steun van Iran versterkt de militaire capaciteiten van Hamas, waardoor de beweging raketten kan afvuren en aanvallen kan uitvoeren op Israëlisch grondgebied. Zodoende kan het conflict verder escaleren.’

Iran steunt eveneens Hezbollah in Libanon, evenals verschillende milities in Syrië en Irak. Daarnaast verleent het land steun aan de Houthi-rebellen in Jemen, die al jarenlang verwikkeld zijn in een burgeroorlog. Zowel vanuit Jemen als vanuit Syrië en Libanon komt steun voor de Palestijnse zaak, en vanuit de laatste twee landen zijn sinds zaterdag zelfs raketaanvallen op Israël uitgevoerd.

‘Hezbollah is veel geduchter dan Hamas, waarvan de huidige operaties al een nachtmerrie zijn voor Israël’

‘Als Hezbollah meer zou doen dan een paar raketten afvuren uit solidariteit, zou dat het huidige conflict – dat aan Israëlische zijde de meeste doden heeft gekost sinds de Tweede Intifada [2000-2005] – in een stroomversnelling brengen’, schrijft Foreign Policy. ‘Hezbollah is bekwamer dan andere militante groeperingen – misschien wel de bekwaamste ter wereld.’ Ze zijn ervaren, groot en goed gefinancierd en uitgerust. ‘Hezbollah is veel geduchter dan Hamas, waarvan de huidige operaties al een nachtmerrie zijn voor Israël’, aldus het tijdschrift.

Hamas is een afsplitsing van de Moslimbroederschap, een machtig, wereldwijd opererend orgaan dat op verschillende manieren moslimorganisaties ondersteunt. De Moslimbroederschap geeft nog steeds financiële steun aan Hamas, wat de reden is dat Egypte vandaag de dag een stuk vijandiger tegenover inwoners uit de Gazastrook staat. De Council on Foreign Affairs legt uit waarom: ‘Nadat de Egyptische president Abdel Fatah al-Sisi in 2013 aan de macht kwam, nam Caïro een vijandige houding aan ten opzichte vanHamas, dat in hun ogen een verlengstuk was van zijn belangrijkste binnenlandse rivaal, de Moslimbroederschap.’ Aanvoerroutes en tunnels van Hamas over Egyptisch grondgebied zijn dan ook gesloten.

‘Turkije is een andere trouwe geldschieter van Hamas – en een criticus van Israël sinds president Recep Tayyip Erdogan in 2002 aan de macht kwam’, schrijft de website. ‘Hoewel Ankara volhoudt dat het Hamas alleen politiek steunt, wordt het ervan beschuldigd ‘het terrorisme van Hamas’ te bekostigen.

‘Binnen de Gazastrook strijden Hamas en de Islamitische Jihad, de op een na grootste militante groep in de regio, vaak samen tegen Israël’, schrijft The New York Times in een analyse. ‘De Islamitische Jihad treedt regelmatig onafhankelijk van Hamas op en is vooral uit op militaire confrontaties.’ Bij de recente aanval van Hamas zouden ook strijders van deze groep betrokken zijn geweest.

Wat zijn de gevolgen van de aanval van Hamas?

De aanval van Hamas heeft de westerse bondgenoten van Israël verenigd, schrijft denktank Chatham House. ‘De VS en andere belangrijke bondgenoten van Israël, waaronder het Verenigd Koninkrijk, veroordeelden de actie van Hamas onmiddellijk. Andere landen sloten zich hierbij aan, waaronder India, dat Hamas voor het eerst een terroristische organisatie noemde’.

Niet alleen de bondgenoten van Israël hebben zich verenigd door de aanval van Hamas, ook in het land zelf wordt opgeroepen tot eenheid, na maandenlange protesten tegen de ultraconservatieve regering van premier Benjamin Netanyahu, die verregaande hervormingen van het rechtssysteem had voorgesteld. The Times of Israel noemt de grootste prestatie van Hamas ‘het verenigen van de staat Israël. Dat is iets wat wij Israëliërs niet voor elkaar kregen’, zo schrijft de Israëlische krant.

‘We kunnen alleen op onszelf terugvallen. Er is geen rechtssysteem als we niet als natiestaat blijven bestaan. Er zijn geen berichten dat een van de 360.000 opgeroepen reservisten dienst heeft geweigerd, terwijl dat voor zaterdag een reëel vooruitzicht was [voor de recente aanval hadden kritische reservisten aangegeven dat ze geen gehoor zouden geven aan een oproep zolang de juridische hervormingen in Israël niet van de baan waren]. El Al vliegt nog steeds. De inkomende vluchten zitten veelal vol met mannen die naar huis willen om te dienen. Gisteravond, toen een vlucht op het punt stond te landen, stond iedereen op en zong HaTikva, het volkslied. De uitgaande vluchten zijn leeg. Onze vijanden hebben zich deze keer echt misrekend.’

De Israëlische autoriteiten buitelen over elkaar in dezelfde bewoordingen. Netanyahu noemde de vergeldingsaanvallen op Gaza ‘slechts het begin’ en benadrukte dat ‘het Midden-Oosten zal veranderen’. De Israëlische minister van Defensie Yoav Gallant kondigde een staat van beleg in het gebied af en sloot Gaza af van water, elektriciteit en voedsel.

Critici van Israël, zoals Midden-Oostencorrespondent Jonathan Cook van Middle East Eye, wijzen er juist op dat de harde opstelling tegen de Palestijnen, die recent alleen maar is toegenomen, een van de aanleidingen is van de aanval van Hamas. ‘Een escalatie van de gebeurtenissen viel binnen de lijn der verwachtingen, gezien de verscherping van de Israëlische beperkingen en de toename van het aantal aanvallen in de bezette Palestijnse gebieden de afgelopen maanden’, schrijft Cook.

Hoe het conflict zich de komende dagen, weken en maanden zal ontwikkelen is onduidelijk. In de eerste dagen zijn aan beide zijden al ruim tweeduizend slachtoffers gevallen en ruim achtduizend gewonden. Zeker een kwart miljoen mensen in Gaza is ontheemd geraakt en de mensen die uit Israël zijn ontvoerd missen nog steeds. Israël lijkt te hinten op een grootschalig grondoffensief en een volledige verwoesting van Gaza.

De houding van Israël en het Westen ten opzichte van Hamas is door de aanval fundamenteel veranderd, schrijft The New York Times op basis van gesprekken met Israëliërs. ‘Westerse landen beschouwden Hamas als een terroristische organisatie, maar ze dachten ook dat Hamas zich bezighield met het besturen van de Palestijnen die in Gaza vastzaten. Hamas leverde sociale diensten. De organisatie werd zelfs gezien als een rem op nog radicalere groepen’, schrijft de Amerikaanse krant. ‘In Israël sloten opeenvolgende regeringen stille deals met Hamas in de hoop een vorm van stabiliteit te behouden in de Gazastrook.

(…) Hoge Israëlische functionarissen zeggen nu dat Hamas moet worden vernietigd, zowel om de stabiliteit in Gaza te herstellen als de geloofwaardigheid van Israël als een onuitroeibaar onderdeel van het Midden-Oosten.’

Natan Sachs, directeur van het Centrum voor Midden-Oostenbeleid van de Brookings Institution, zegt in het artikel dat met name jongeren wereldwijd Hamas vooral zagen als een nationalistische verzetsbeweging in Gaza. Dat beeld werd ‘voor sommigen, zo niet allen, afgelopen zaterdag aan diggelen geslagen’.

Lees ook:

Weerstand tegen klimaatacties in Duitsland neemt toe. ‘Protest is altijd ongemakkelijk’