Paul Rusesabagina werd door Hollywood gevierd omdat hij meer dan duizend Tutsi’s had gered tijdens de genocide in 1994, maar onlangs werd hij in Rwanda gearresteerd wegens terrorisme. ‘De ijzingwekkende boodschap aan tegenstanders van het regime is kraakhelder: kritiek wordt niet getolereerd.’
Of je het nu leuk vindt of niet: Hollywood heeft de macht om voor de rest van de wereld het beeld van de Afrikaanse landen te bepalen. Voor oudere generaties was het continent synoniem met de koloniale clichés die in Zulu of Out of Africa werden neergezet. De recentere speelfilm The Last King of Scotland – over de Oegandese dictator Idi Amin, vanuit het perspectief van een witte arts – versterkt alle negatieve stereotypen over Afrikaanse machthebbers, en Madagascar wekt de indruk dat er alleen maar dieren op dit eiland rondlopen. Hotel Rwanda was andere koek. De film toont de Rwandese genocide in al zijn gruwelijkheid en de hoofdpersoon is een Afrikaan (hoewel gespeeld door een Afro-Amerikaan). Don Cheadle vertolkt de rol van Rusesabagina, de waarnemend manager van het sjieke Hôtel des Mille Collines in Kigali.
Terwijl om hem heen het geweld in alle hevigheid om zich heen greep, gebruikte Rusesabagina – in het echt en in de film – zijn positie om meer dan duizend Tutsi’s in het hotel te laten schuilen, waarmee hij uiteindelijk hun leven redde. Dankzij de film werd Rusesabagina de beroemdste Rwandees buiten Rwanda en een internationale held. Hij werd het symbool van menselijkheid te midden van de ondenkbare gruwelijkheid van de genocide, en een symbool van hoop voor het nieuwe Rwanda dat uit de as zou herrijzen.
Wederopstanding
En inderdaad verrees uit de as een nieuw Rwanda. De wederopstanding vond (en vindt) plaats onder president Paul Kagame, onder wiens leiding dit kleine landje uitgroeide tot een van de veiligste en snelst ontwikkelende landen van het continent. Maar het echte leven is geen filmscript en helden hebben een beperkte houdbaarheid.
Neem Rusesabagina. Hij bleef niet lang in het nieuwe Rwanda: als criticus van de regering werd de grond hem te heet onder de voeten en in 1996 week hij uit naar het buitenland. Hij werd Belgisch staatsburger en bemachtigde een greencard [verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd] voor de VS. Van daaruit uitte hij steeds scherpere kritiek op de Rwandese regering en sloot hij zich aan bij steeds radicaler wordende oppositiegroepen.
Zijn belangrijkste punt van kritiek is dat de regering geen verantwoording aflegt voor zelf begane wreedheden: de bloedbaden die door Kagames rebellen werden aangericht om een einde te maken aan de genocide, en de slachtingen die Rwandese soldaten daarna aanrichtten onder Hutu’s die vluchtten naar buurland Congo. Dat Rusesabagina zich heeft gelieerd aan het National Liberation Front (FLN), de gewapende vleugel van een politieke partij in ballingschap die heeft opgeroepen tot het omverwerpen van de regering, is onderwerp van controverse.
In een videoclip uit 2018, door Kagame-adepten veelvuldig op sociale media gedeeld, lijkt Rusesabagina hun boodschap uit te dragen: ‘Ik roep onze jeugd op … tegen Kagames leger op te staan om het Rwandese volk te bevrijden.’ Dit zijn geen woorden die president Kagame licht opvat. Ondanks zijn status als lieveling van de eerste wereld – hij rekent Tony Blair en Bill Clinton tot zijn vrienden – heeft Kagame zijn tegenstanders en critici consequent met harde hand aangepakt. Vraag het aan Victoire Ingabire, die in 2012 achter de tralies belandde nadat ze haar eigen politieke partij had opgericht en openlijk kritiek op de president had geuit; of aan Faustin Nyamwasa, de voormalige topgeneraal die zich tegen Kagame keerde en in 2010 in Zuid-Afrika ternauwernood ontsnapte aan een moordaanslag.
Je kunt het niet meer vragen aan Patrick Karegeya, voormalig hoofd van de geheime dienst, die in zijn hotelkamer in Johannesburg werd omgelegd door een doodseskader dat volgens Zuid-Afrikaanse aanklagers banden heeft met de Rwandese regering; en ook niet aan Kizito Mihigo, de populaire zanger die de officiële lezing van de Rwandese genocide in twijfel trok en in 2014 op beschuldiging van terrorisme werd vastgezet. In februari dit jaar werd hij dood aangetroffen in zijn cel. Volgens Rwandese overheidsfunctionarissen heeft hij zelfmoord gepleegd, maar mensenrechtenorganisaties zetten hier vraagtekens bij.
Ontvoerd
Nu is Rusesabagina toegevoegd aan de lijst met critici die door de regering het zwijgen wordt opgelegd. Geflankeerd door gewapende agenten werd hij op maandag 31 augustus voor het oog van de pers een rechtszaal in Kigali binnengeleid en aangeklaagd wegens het aanzetten tot terrorisme. Zijn familie heeft geen idee hoe hij in Rwanda terecht is gekomen: uit angst voor zijn eigen veiligheid heeft Rusesabagina al jarenlang geen voet op Rwandese bodem gezet. Zijn gezinsleden denken dat hij in de Verenigde Arabische Emiraten in Dubai is ontvoerd en onrechtmatig is uitgeleverd.
Volgens de Rwandese autoriteiten kwam de arrestatie tot stand dankzij een ‘internationale samenwerking’. De VAE zegt van niets te weten, behalve dat Rusesabagina op donderdag 27 augustus in Dubai aan boord van een privévliegtuig naar Kigali is gestapt. De familie – en de liefdadigheidsinstelling die zijn naam draagt – stellen dat Rusesabagina een vredelievend man is en wijzen de beschuldigingen van de regering resoluut van de hand. Zij zeggen dat de videoclip uit 2018 waarin Rusesabagina lijkt op te roepen tot een opstand is gefabriceerd door aanhangers van de president. Hun tegenwerpingen zullen weinig gewicht hebben in de rechtszaal waar Rusesabagina zal worden berecht; in de loop der jaren is meermaals de vraag opgeworpen, onder andere door Human Rights Watch en Amnesty International, of critici van de regering kunnen rekenen op een eerlijke rechtsgang. Tot dusver lijken België en de VS niet al te happig om Rusesabagina te hulp te schieten.
Tibor Nagy, Afrika-expert van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken, riep Rwanda in een verklaring alleen op om ‘de heer Rusesabagina een eerlijk en transparant juridisch proces te bezorgen’.
Opnieuw is Paul Rusesabagina een symbool geworden. Of beter gezegd een waarschuwing. De ijzingwekkende boodschap aan tegenstanders van het regime is kraakhelder: kritiek wordt niet getolereerd, al ben je nog zo beroemd en al woon je in het buitenland. En denk maar niet dat de rest van de wereld, opgeslokt door haar eigen problemen, het voor je op zal nemen.
Auteur: Simon Allison
The Continent
Zuid-Afrika | weekblad | online
The Continent is een weekblad dat een podium biedt aan de beste journalistiek van het Afrikaanse continent. Het wordt gratis online verspreid en wordt geproduceerd in samenwerking met de Zuid-Afrikaanse krant Mail & Guardian.
