Libanon sinds 1943 in existentiële crisis

De enorme explosie die een groot deel van het centrum van Beiroet verwoestte, is een ontmoedigende metafoor voor de gevaren die de zogeheten failed states in het Midden-Oosten bedreigen. Al jaren staat het Midden-Oosten bekend als het instabielste deel van de wereld, een kruitvat dat permanent op de rand van ontploffen staat. In het licht daarvan roept de vreselijke ramp van 4 augustus een vraag op die dwingender is dan ooit: hoeveel klappen kunnen dergelijke instabiele, kwetsbare landen nog incasseren voor ze uit elkaar vallen? Staat het hele Midden-Oosten daadwerkelijk op exploderen?

Bijna tien jaar na de Arabische Lente is de hoop op hervorming ten onder gegaan in een wervelwind van geweld en contrarevolutie. Nu regionale spanningen weer het kookpunt naderen, tekent zich mogelijk een waterscheiding af.

Existentiële crisis

Het bezoek van de Franse president Macron aan Beiroet en de wereldwijd aangeboden hulp wekken de indruk dat er weer internationale aandacht is voor de problemen in het Midden-Oosten. Misschien vormen die nu daadwerkelijk een aanzet tot de wezenlijke veranderingen die veel mensen in Libanon en andere landen in de regio woedend eisen.

In tal van opzichten verkeerde de Republiek Libanon, die aan het eind van het Franse mandaat in 1943 werd opgericht, al in een existentiële crisis. Een mislukte staat is een staat die zijn burgers niet kan beschermen, voeden en emplooi verschaffen, die geen controle heeft over zijn grenzen en zijn schulden niet weet te betalen. Libanon voldoet aan al deze criteria.

Nalatigheid van de overheid lijkt de oorzaak te zijn geweest voor de ramp van 4 augustus. Een overheid die is uitgehold door strijd tussen facties, sektarisme, corruptie en een gebrek aan democratische aansprakelijkheid. Ook hier kunnen, wat de regering in Beiroet aangaat, alle vakjes van een failed state worden aangevinkt. Maar buitenlandse inmenging is misschien wel de ergste plaag die een gesjeesde staat kan treffen. In dat geval is Libanon een van de prominentste slachtoffers.

Onderlinge verdeeldheid en territoriale bezetting door Israëlische en Syrische troepen vormden de erfenis van de burgeroorlog die tussen 1975 en 1990 woedde. Het land was slecht toegerust om de grote toestroom van Palestijnse en Syrische vluchtelingen het hoofd te bieden. De economische voorspoed hangt er af van de goedgunstigheid, of het eigenbelang, van vreemdelingen. Libanese leiders die de macht delen, en dat meer doen op basis van afkomst dan van bekwaamheid, moeten laveren tussen de VS, de Saoedi’s, Iran en de sjiitische beweging Hezbollah.

Machtsvacuüm

Libanon wordt regelmatig geteisterd door gevechten tussen Israëlische troepen en de milities van Hezbollah. Het is dan ook geen verrassing dat velen in Beiroet de explosie van 4 augustus aanvankelijk toeschreven aan een Israëlische luchtaanval.

In 2017 werd de toenmalige soennitische premier, Saad Hariri, ontvoerd door het Saoedische regime en gedwongen af te treden. Op dit moment zucht de Libanese economie onder Amerikaanse sancties tegen Syrië en vertraging van een IMF-reddingsplan van 20 miljard dollar wegens een verschil van mening tussen de onderhandelaars over de voorwaarden.

In de tien jaar die volgden op de Arabische Lente hebben externe actoren hun regionale interventies en manipulaties opgevoerd. Opmerkelijk genoeg kwam dit door de geleidelijke terugtrekking van de grootste bemoeial van allemaal: de VS, die een machtsvacuüm hebben achtergelaten. Als Libanon bezwijkt onder de huidige spanningen, of wegzinkt in een nieuwe burgeroorlog, zal dit in hoge mate te wijten zijn aan buitenlandse inmenging, al dan niet achter de schermen.

Irak biedt, verontrustend genoeg, een soortgelijk beeld. De nieuwe premier Mustafa al-Kadhimi moet afrekenen met de dubbele erfenis van Amerikaanse militaire interventie en regionale machtsspelletjes waarbij Iran, Turkije en de Golf-Arabieren betrokken zijn.

De instabiliteit wordt gevoed door een sektarische strijd tussen soennitische en sjiitische partijen en milities, corruptie en economische tegenspoed, waaraan ook dalende olie-inkomsten en gebrek aan investeringen in banen en infrastructuur debet zijn. Maar daarnaast spelen buitenlandse mogendheden een destabiliserende rol. Iran hecht sterk aan het behoud van de dominante invloed die het verwierf dankzij de chaos die volgde op de Amerikaanse invasie. En net als zijn voorgangers in het Irak na Saddam staat premier Kadhimi voor de zware taak om de disfunctionele democratie van Irak – en daarmee de Iraakse staat – te redden van de ineenstorting.

Bloederige speeltuin

Wat geldt voor Libanon en Irak, geldt voor grote delen van het Midden-Oosten. Syrië wordt alleen bijeengehouden door de grenzeloze wreedheid van het regime van Bashar al-Assad, dat steun geniet van een ander neo-imperialistisch roofdier, de Russische president Vladimir Poetin. Toch blijft de provincie Idlib verzet bieden en zijn er ook elders tekenen van hernieuwde oppositie. Het is nog maar de vraag of de Syrische staat zal overleven zonder gebied te moeten opgeven.

Dat Groot-Brittannië, Frankrijk en Italië ontbreken in deze door olie opgestookte machtsorgie, duidt op een historische verschuiving. De oude koloniale machten die een eeuw geleden de dienst uitmaakten en de grenzen vaststelden, hebben het veld moeten ruimen voor een nieuwe generatie onderdrukkers en uitbuiters. De namen mogen dan zijn veranderd, de motieven zijn nog altijd even zelfzuchtig, de methoden even meedogenloos.

Deze slingerbeweging van toenemende instabiliteit treft ook Jemen, een hulpeloos mislukte staat en een bloederige speeltuin voor rivaliserende regionale machten. Is het kwetsbare Jordanië misschien het volgende slachtoffer? Kan zelfs Iran, dat bestaat uit tal van religieuze en etnische groepen, niet uit elkaar vallen onder de druk van zijn vele vijanden?

Het Midden-Oosten zoals wij dat kennen ontstond na 1918 door de ineenstorting van het Ottomaanse Rijk.

De fragmentatie die nu dreigt is niet minder gevaarlijk, omdat we weten hoe het er in het gebied aan toegaat. Er zijn meer explosies te verwachten. Terwijl Beiroet zich weer probeert op te richten, is de ineenstorting mogelijk nabij.

Simon Tisdall

The Guardian
Verenigd Koninkrijk | dagblad | oplage 134.000 

Onafhankelijke kwaliteitskrant van linkse signatuur. Sinds 1821 thuisbasis van de meest gerespecteerde journalisten. Altijd zeer kritisch ten opzichte van de overheid.