Populaire kroegbaas viert vertrek uit de EU

Op een donkere woensdag­middag zo tegen een uur of vijf, aan het einde van een Londense werkdag, komen er in hoog tempo steeds meer bezoekers Shakespeare’s Head binnen. Shakespeare’s Head is een van de 875 cafés van JD Wetherspoon in Engeland. Er staan drie gokapparaten, er ligt een enigszins verschoten rood tapijt versierd met krullen en varens, er zijn eiken zitjes met hoge ramen en overal klinkt vrolijk gelach. Elk tafeltje is bezet. In het midden van dat alles torent Tim Martin met zijn bijna twee meter en zijn zilvergrijze manen overal bovenuit. Gekleed in een poloshirt en jeans plaagt hij een enigszins zenuwachtige serveerster, die hij ervan moet overtuigen dat ze de o zo herkenbare oprichter en directeur van de keten zijn koffie in rekening moet brengen. ‘Zelfs geen personeelskorting?’ vraagt ze. ‘Nee,’ antwoordt hij, ‘zelfs geen personeelskorting.’

Wetherspoon is al enige tijd een vertrouwde aanwezigheid op de Britse A-locaties. Zowel vanwege de goedkope drank als vanwege Martin zelf, de belichaming van een typische pubbezoeker, een rebelse, strijdbare voorvechter van de brexit en een van de bekendste zakenlieden in Engeland. Op de een of andere manier is deze keten het laatste bastion geworden van de typische arbeidersgezelligheid in een tijd waarin cafés sluiten en wijken veryuppen, en tegelijkertijd een trekpleister voor studenten en hipsters. Het is overdreven om te stellen dat de keten voor elk wat wils biedt, maar het lijkt er wel op, het is in ieder geval een plek voor een breed scala van mensen die elkaar normaal gesproken niet tegenkomen.

Café-imperium

Een vaak gehoorde constatering is dat Engeland tegenwoordig wordt geteisterd door slopende, deprimerende cultuurbotsingen die het land verscheuren. Volgens de algemene opinie heeft de brexit het land, dat na tientallen jaren Thatcher, bezuinigingen en ongelijkheid al verdeeld was, verder opgesplitst: tussen de hopeloos nostalgische postindustriële steden en de pretentieuze, globalistische binnensteden; tussen klaproosdragende patriotten en statelozen. Die mensen lopen in principe niet over hetzelfde tapijt. Maar het publiek in een gemiddelde Wetherspoon vertelt een ander verhaal. Hoe heeft een caféketen dat voor elkaar gekregen?

Voor Tim Martin begon het allemaal in een heel ander soort café en in een ander land. Margaret Thatcher was net gekozen. Martin was 24. Als kind van een vader die vertegenwoordiger was bij Guinness, voelde hij zich op zijn gemak aan de tap.

Binnen 13 jaar kocht Martin 43 cafés, en in 1992 ging zijn bedrijf naar de beurs. Eind jaren negentig waren er 400 Wetherspoons. In 2001 500 en in 2002 600. In hetzelfde jaar begonnen ze ook met het serveren van ontbijt, zes dagen per week. Toen in 2007 het rookverbod van kracht werd, ging Martin daar niet tegenin, maar nam het voortouw. Zijn cafés doorstonden de storm beter dan de concurrenten. Tijdens de periode van 20 jaar waarin het aantal Britse cafés sterk daalde, bleef Wetherspoon groeien. Vorig jaar daalde de winst – wat Wetherspoon toeschrijft aan oplopende personeelskosten – maar de landelijke omzet steeg naar 1,8 miljard pond. Veertig jaar na de aankoop van het eerste café zijn er nu 875 Wetherspoons, 50 hotels en 42.000 mensen in dienst.

“Cafés moeten iets eigens, authentieks en karakteristieks uitstralen”

Het is een bedrijf met een eigen kwartaalblad, een honderd pagina’s tellende glossy, Wetherspoon News, dat wordt gestuurd naar alle vestigingen, en er zijn plannen voor een Wetherspoon Museum in Wolverhampton dat  zeven miljoen pond gaat kosten. In ieder café hangen historische foto’s van de omgeving en zijn er lokale parafernalia. Andere mensen hebben aangehaakt bij het vertellen van dat verhaal: Mags Thomson, de vrouw die al vijfentwintig jaar bezig is aan een kroegentocht langs alle Wetherspoonzaken, en Kit Caless, auteur van Spoon’s Carpets: An Appreciation (over de tapijten die in alle zaken liggen; geen tapijt is hetzelfde).

En in een bedrijfstak waarin dat nogal vage begrip ‘authenticiteit’ dominant is, draagt Martins robuuste optreden als publiek persoon bij aan het weerleggen van de beschuldiging dat het een kleurloze keten is die A-locaties alleen maar homogener maakt.

Monumenten

Cafés moeten iets eigens, authentieks en karakteristieks uitstralen, vindt Martin. Daarom heeft hij ook met opzet prachtige historische gebouwen opgekocht en gerestaureerd. Zoals een aantal schitterende art-decobioscopen en dito theaters, een operagebouw in Tunbridge Wells, een voormalig postkantoor in [de Londense wijk] Crystal Palace en een oude bankkluis in Glasgow, pakhuizen met een monumentenstatus in Canary Wharf, verscheidene bankgebouwen in de Londense City, een victoriaans zwembad en een voormalig gebouw van het waterleidingbedrijf in Sheffield, een rechtbankgebouw en politiebureau in Keswick en een negentiende-eeuwse kerk in Ayr.

Martin is een baas die er nogal bovenop zit, zacht gezegd, en hij heeft een scherp oog voor details. Shakespeare’s Head is het derde café van zijn keten waar hij vandaag is. Hij streeft naar tien cafés per week – altijd onaangekondigd – en plant thuis in Exeter zijn rondgang met behulp van een landkaart waarop alle vestigingen staan. De koffie was een van Martins kleine ingrepen die ervoor zorgden dat de keten niet alleen afhankelijk was van de glazen bier voor de vaste gasten. Hij merkte op dat Starbucks stampvol zat om vier uur ’s middags en begon in 2000 koffie te verkopen. Vorig jaar waren dat 70 miljoen kopjes koffie.

Aan de muren van zijn kantoor hangen door Martin uitgezochte mantra’s, sommige afkomstig uit businessboeken, sommige zelfbedacht. Zijn lievelingsmantra komt van Rose Blumkin, een berooide immigrant die Nebraska Furniture Mart heeft opgericht, en is een simpele: ‘Houd je prijzen laag en vertel de waarheid.’ Niet veel mensen zullen betwisten dat het eerste deel van deze slogan het bedrijf geen windeieren heeft gelegd; in Shakespeare’s Head, in het dure hart van Londen, kosten alle grote glazen bier minder dan vier of vijf pond [5,91 euro], vele zelfs minder dan vier.

De meeste mensen weten dat Wetherspoon wordt geleid door een fervente brexiteer – behalve optredens in de media, heeft hij podia gedeeld met Nigel Farage en Jacob Rees-Mogg, gesproken op bijeenkomsten van de Brexit Party, is hij op de foto gezet met Boris Johnson, heeft hij 200.000 pond gedoneerd aan Vote Leave – maar misschien zijn alleen de klanten zich bewust van de enorme omvang van de probrexitpropaganda in zijn cafés.

Zelfs na de verkiezingen was zijn indringende brexitboodschap daar alom aanwezig: in zijn column in Wetherspoon News, en in geplastificeerde folders en kaarten op elk tafeltje, met daarop de tekst: ‘Zo duur wordt uw drankje als we niet uit de EU stappen.’ In november 2018, tijdens de spannende weken van Theresa Mays brexitonderhandelingen, ging ik in het café Great Harry in [de Londense wijk] Woolwich naar het toilet en stond daar oog in oog met een levensgroot kartonnen bord van Theresa May, die vellen papier vasthield waarop stond hoe slecht haar deal voor Engeland was.

Met zijn brexitcampagne heeft Martin grote bekendheid verworven. In oktober werd Martin echter beschuldigd van het overtreden van de Companies Act, toen hij tijdens de referendumcampagne geen steun van de aandeelhouders kreeg voor de productie van bijna 1 miljoen door hemzelf volgeschreven probrexitbierviltjes, 5000 posters en 500.000 folders – de kosten bedroegen 90.000 pond.

Er zijn beloften gedaan over een verlaging van de bierprijs bij een no-dealbrexit (Martins voorkeur) en met een kleine pr-stunt wilde hij aantonen hoe bruisend de Britse handel buiten de EU kon zijn: het Duitse Jägermeister werd vervangen door het Britse equivalent Strika, het Franse Courvoisier en Hennessy door Amerikaanse en Australische merken, en champagne door mousserende wijn uit Engeland en Australië.

Aantrekkingskracht

Afgelopen herfst werd door sommige aandeelhouders de kritiek geuit dat deze uitgesproken politieke stellingname, met name zijn frequente tirades in de media tegen elitaire antibrexiteers en de regels met betrekking tot corporate governance, het bedrijf zouden kunnen schaden.

Tijdens de hectische winter van 2018 ging Martin op tournee langs honderd van zijn cafés om zijn pleidooi voor een no-dealbrexit rechtstreeks bij de klanten te brengen. Dat was volgens hem het moeilijkste wat hij ooit heeft gedaan. ‘Iedere keer als ik een café binnenging, waar niet iedereen het met me eens was, had ik het gevoel dat ik hun privacy schond. Ik vond het echt zenuwslopend. Stel, jij en ik komen binnen om een biertje te drinken, en wij zijn tegen de brexit, en dan begint zo’n man ons over de hekel te halen,’ zegt hij lachend. Hij vond het toch wel zo spannend dat hij bij de laatste dertig cafés beveiliging had geregeld – maar over het algemeen waardeerden de mensen het wel, of ze nu voor of tegen de brexit waren.

De aantrekkingskracht van Wetherspoon op jonge mensen gaat verder dan het menu en de prijzen: die heeft ook te maken met de ogenschijnlijke authenticiteit van de keten, die contrasteert met de alternatieve pop-uprestaurants en onafhankelijke poseurs die de horeca van grote steden en universiteitssteden domineren.

Die aantrekkingskracht heeft ook met geld te maken: universitair geschoolde hipster-millennials mogen dan links en antibrexit zijn, maar net als de traditionele arbeiderscliëntèle hebben ze een slecht betaalde baan en wonen ze in overvolle huurflats – en hier kun je met je laptop naartoe gaan en de hele ochtend eindeloos koffiedrinken voor 1,60 pond.

“Goede beslissingen worden genomen op basis van een discussie”

In oktober 2018 werd de politieke boodschap achter de ‘nationaliseer Wetherspoon’-grappen van de linkse jongeren in praktijk gebracht toen in twee cafés het personeel staakte voor een hoger loon. Gesteund door de BFAWU, de vakbond voor werknemers in de voedselindustrie, eisten ze een menswaardig uurloon van 10 pond, omdat ze nu moesten kiezen ‘tussen de kapper en eten’, en de erkenning van de vakbond als onderhandelingspartner. De salarisverhoging die ze een maand later kregen werd als overwinning gevierd, ook al was het niet de geëiste 10 pond geworden.

Destijds beschuldigde Martin de stakers van een overvaltactiek. Tegenwoordig is hij verzoenender. ‘Er waren ook wel enkele problemen die niet waren opgepikt,’ geeft hij toe. ‘Mensen mogen staken als ze dat willen, daar kan ik wettelijk geen bezwaar tegen hebben – alles wat een bedrijf dwingt om naar zichzelf te kijken, kun je ten eigen bate gebruiken.’

Een van die stakers, Alex McIntyre (20), vertelt dat de omstandigheden nu zijn verbeterd en de leiding meer oog heeft voor problemen, zoals het ontbreken van een functionerende airco, waardoor enkele personeelsleden tijdens de hittegolf waren flauwgevallen. Maar het salaris is nog steeds geen menswaardig loon legt hij uit: twee derde van zijn salaris gaat op aan de huur, zoals gebruikelijk is bij collega’s in een dure stad als Brighton. ‘Daar kun je niet van leven, en het bedrijf maakt gezonde winst – volgens mij is het simpel genoeg om de onderste sport van de ladder een fatsoenlijk loon te betalen.’

Toch houdt hij van zijn café, van zijn werk. ‘Het is een ontmoetingsplek voor de buurt, voor alle soorten werkenden. Al mijn linkse vrienden zitten iedere dag in Wetherspoon,’ zegt hij lachend. ‘Ik zou het leuk vinden als Tim Martin langs zou komen en met ons zou praten – over dat ik niet altijd eten voor mezelf kan kopen en altijd te laat ben met de huur en dat hij dan zegt dat hij niet slecht betaalt. Dan zou hij zien dat we geen rebellen zijn die het bedrijf te gronde proberen te richten. We willen alleen maar betere arbeidsomstandigheden.’

Wetherspoonketen

Volgens een rapport van de ONS [het Britse bureau voor de statistiek], Economies of Ale, is het aantal cafés in het VK van 52.500 in 2001 gedaald naar 38.815 in 2018 – naar schatting sluit elke twaalf uur een café. Wetherspoon heeft door het schaalvoordeel tegen de trend in kunnen gaan. Tegelijkertijd hebben de bodemprijzen van het bedrijf logischerwijs de druk op kleinere zelfstandige cafés verhoogd. Martin verwerpt het idee dat ze kleinere cafés de nek omdraaien, omdat er vooral cafés sluiten in de voorsteden en dorpjes, terwijl Wetherspoon zich richt op A-locaties.

Het is een gecompliceerd beeld. In alle grote steden in Engeland is het schrijnend om te zien dat door de gentrificatie en het ingrijpende rookverbod de traditionele arbeiderskroeg, het geliefkoosde trefpunt van mannen, verandert in een te duur culinair café of simpelweg wordt gesloten en wordt verbouwd tot woning. Martin liet zich inspireren door George Orwells beroemde beschrijving van het ideale café, The Moon Under Water: er zijn er nu meer dan tien in de Wetherspoonketen die zo heten.

Orwells romantische essay is natuurlijk wel ietwat gedateerd, een café hoeft tegenwoordig niet te zijn opgedeeld in ‘een publiek deel, een bar, een apart vrouwengedeelte, een slijterij en een eetruimte’. Afgezien daarvan houdt Martin zich wel aan de basisprincipes – met name de afwezigheid van muziek – en het idee dat een café goed is voor de gemeenschap. ‘Als je ooit een week in een Zweeds stadje zonder café bent geweest, midden in de winter, weet je dat het leven een stuk saaier is zonder café.’

Populariteit Wetherspoon

Een Facebookpagina gewijd aan ‘Wetherspoon-memes voor financieel uitgedaagden van boven de 18’ heeft 55.000 likes gekregen. Buzzfeed heeft artikelen verzameld over hoe het is om bij Wetherspoon te werken, hun mafste cafés, hun mooiste cafés, enzovoort. In 2016 stond in het strijdbare linkse jongerentijdschrift Huck een essay met de uitdagende titel ‘Het wordt tijd om Wetherspoons te nationaliseren’, en daarin schreef Eleanor Penny dat de populariteit van de keten ‘steunde op de paradoxale kracht van zijn eigen alledaagsheid… Spoons is het betrouwbare toevluchtsoord geworden voor de buitenbeentjes, de armoezaaiers en de pleziermakers. Kortom een afspiegeling van de publieke ruimte.’

Hoewel het natuurlijk ook in zijn financieel belang is om dat te zeggen – Martin heeft een vermogen van 448 miljoen pond en verdient jaarlijks 324.000 pond – toch lijkt hij oprecht als hij zegt dat hij met enige trots constateert dat er in zijn cafés een breed scala aan klanten komt, zowel voor- als tegenstanders van de brexit. ‘Volgens mij hebben de echt goede cafés dat altijd zo gedaan: ze ontvingen allerlei mensen in een gezellige sfeer. Dat vindt iedereen leuk – iedereen wordt het zat om steeds met dezelfde mensen samen te zijn.’

Auteur: Dan Hancox

Prospect
Verenigd Koninkrijk | maandblad | oplage 44.760

Dit onafhankelijke tijdschrift van links-liberaal Engeland heeft een uitgesproken voorkeur voor tegendraadse meningen.