Met zijn amendementen op de grondwet heeft de grote baas van het Kremlin vier jaar voor het einde van zijn zittingstermijn een aanwijzing gegeven voor de manier waarop de machtsoverdracht moet verlopen.
Tijdens de toespraak die Vladimir Poetin op 15 januari hield voor de Federatieraad, de senaat van de Russische Federatie, zijn de herhaaldelijke waarschuwingen dat de tijd voor Rusland dringt niet louter retorisch gebleken. De ‘paar’ wijzigingen, zoals de president ze bescheiden en niet zonder ironie noemde, die in de huidige grondwet moeten worden aangebracht, zijn in werkelijkheid een aanwijzing voor de manier waarop de machtsoverdracht aan het eind van zijn zittingstermijn over vier jaar moet verlopen. Ze zullen de machtsverhoudingen tussen de diverse politieke blokken ingrijpend veranderen, evenals het machtsevenwicht in het algemeen, en de Staatsraad een doorslaggevende rol laten spelen in het bestuur van het land. Na 2024 zal Poetin deze versterkte Staatsraad dan kunnen gaan leiden, een van de manieren om zijn macht te behouden.
Geen superpresident meer
Uit de door Poetin aangekondigde grondwetswijzigingen kunnen we afleiden dat Rusland geen superpre-sidentieel systeem meer zal kennen zoals ingesteld door Boris Jeltsin, maar evenmin een volwaardige parlementaire republiek zal worden. Alleen daaruit blijkt al vrij duidelijk dat het toekomstige formele staatshoofd, de president, een andere achternaam zal hebben. En dat die nieuwe president de records van Poetin op het gebied van politieke invloed en zittingsduur niet zal kunnen evenaren.
Zo stelt Poetin voor de macht van de Doema, het Russische parlement, te vergroten door haar voortaan de premier te laten benoemen en haar ook de door de premier voorgestelde regering te laten goedkeuren. Op die manier zal de president minder zeggenschap krijgen over de benoeming van ministers, omdat hij niet meer de macht heeft om zich tegen beslissingen van het parlement te verzetten (al zal hij de regering nog wel kunnen ontbinden).
De Federatieraad, de Russische eerste kamer, krijgt ook een vinger in de pap, omdat die door de president zal worden geraadpleegd over de benoeming van ministers wier portefeuille verband houdt met de staatsveiligheid. Waarom zou Poetin het gezag van de president willens en wetens uithollen als hij van plan was zelf president te blijven? Nog een aanwijzing dat hij dit ambt in de toekomst niet meer zal willen bekleden.
De premier, die tot nu toe vooral verantwoording verschuldigd is aan de president, zal zich voortaan meer tot het parlement moeten wenden. De noodzaak om alle posities in de regering af te stemmen met het parlement zal van de premier een grote mate van onderhandelingskunst en compromisbereidheid vergen. Een aanwijzing dat Poetin ook geen premier meer wil worden. Zal de meeste macht dan voortaan bij de voorzitter van de Doema komen te liggen? Formeel gesproken wel.
Maar als de president de bevoegdheid behoudt om de Doema te ontbinden, loopt ook de voorzitter het risico zijn baan te verliezen. De voorzitter van de senaat is wat dat betreft beter beschermd. Maar daarvoor moet je worden gekozen of benoemd door de president, waarmee je meteen al op achterstand staat, en daar komt nog bij dat de provinciale gouverneurs en parlementen waarschijnlijk de mogelijkheid zullen behouden om hun senator terug te roepen.
Machtsspel
Zelfs de posten van voorzitter van het constitutionele hof en het hooggerechtshof zijn geen garantie voor politieke onsterfelijkheid: volgens de voorgestelde amendementen zullen de hoogste rechters kunnen worden vervangen door de senaat op verzoek van de president. Daarom zal ex-premier Dmitri Medvedev niet aan het hoofd komen te staan van een hoge juridische instantie, maar wordt hij tot vicevoorzitter van de Veiligheidsraad benoemd, een post die speciaal voor hem in het leven is geroepen.
Ziedaar hoe deze grondwetshervorming de drie machtsblokken hermetisch afgrendelt en hun zeggenschap beperkt door middel van een onderling controlesysteem, terwijl de macht van de president wordt ingeperkt. Alleen de Staatsraad, die tot dusver niet eens in de grondwet werd genoemd en slechts een adviesorgaan was, is vooralsnog voor dit onderlinge machtsspel gevrijwaard. De rol en de macht die aan dit orgaan worden toegekend zullen een goede graadmeter zijn voor het definitieve verloop van de machtsoverdracht en de plaats die het daarbinnen zal innemen. Momenteel staat de president van de Federatie aan het hoofd van de Staatsraad. Die bestaat verder uit gouverneurs, ‘speciale vertegenwoordigers’ van de president, de voorzitters van de beide kamers en voorzitters van parlementaire groeperingen.
Als de Staatsraad het belangrijkste machtsorgaan wordt, dat niet meer door andere instanties wordt gecontroleerd, en als de post van voorzitter van de Staatsraad wordt losgemaakt van het presidentschap, dan zou het een perfecte plek voor Poetin zijn aan het eind van zijn mandaat. Vooral als hij het voorzitterschap van de Veiligheidsraad, dat momenteel is voorbehouden aan het staatshoofd, kan behouden, met Dmitri Medvedev als vicevoorzitter. Volgens politicoloog Nikolaj Petrov is er bij deze nieuwe opzet niet langer sprake van een tandem van twee leiders, maar van een ingewikkelder configuratie van verschillende machts-centra, waarvan de twee belangrijkste in handen zouden zijn van Poetin zelf. De aangepaste grondwet zal naar verwachting zowel qua vorm als qua inhoud op-en-top poetiniaans zijn.
Een nieuwe premier
Na het verrassende aftreden van de regering van Dmitri Medvedev op 15 januari heeft de Doema op 16 januari in overweldigende meerderheid ingestemd met de benoeming van de door Vladimir Poetin voorgedragen kandidaat-premier Michaïl Misjoestin. Deze 54-jarige ingenieur en doctor in de economie, bekend om zijn herziening van het Russische belastingstelsel tussen 2010 en 2020 en volgens de Russische onlinekrant Vzgliad ‘een techno-craat in de beste zin van het woord’, heeft al aangekondigd de volgende zaken te willen aanpakken: de digitale economie, het wegennet, het militair-industriële complex en de hulp aan de allerarmsten.
Auteurs: Pavel Aptekar, Vladimir Roebinski en Maria Jeleznova
Vedomosti
Rusland | dagblad | oplage 56.800
Vedomosti, opgericht in 1999, bericht voornamelijk over de zakelijke en financiële wereld. Het blad is in 2015 verkocht aan Demian Koedriavtsjev, een ondernemer die ook eigenaar is van The Moscow Times.
