Toeristen in Japan lijken steeds minder geïnteresseerd in de cultuur van het land. Ook zijn ze vaak niet bereid de etiquetteregels na te leven. Grote drukte bij bezienswaardigheden en in het openbaar vervoer wordt een steeds groter probleem.
De extreme beleefdheid en het goede gedrag in openbare ruimtes, die zo kenmerkend zijn voor Japan, lijden ernstig onder het massatoerisme. Met een in waarde dalende yen is het land een steeds populairdere toeristische bestemming geworden, maar de overgrote meerderheid van de nieuwe bezoekers is meer geïnteresseerd in winkelen dan in cultuur. ‘De laatste tijd zijn er steeds meer toeristen die onvoorbereid aankomen, zonder enige voorkennis van de cultuur,’ zegt Enrique Medina, een fotograaf en reisleider uit Madrid die groepen uit Spanje en Latijns-Amerika rondleidingen door het land geeft.
Tot voor kort verdiepten buitenlandse toeristen zich vooraf nog wel in het land, voordat ze naar Japan gingen, merkt hij op. Als voorbeeld noemt hij mensen die in april komen om de kersenbloesems te zien, een jaarlijks spektakel waar reikhalzend naar wordt uitgekeken en dat parken en lanen in het hele land in lichtroze hult. Maar het motto voor toeristen lijkt nu eerder ‘minder tempels en meer winkelen, minder sushi en meer fastfood’, zegt Medina. Dat komt mede door devaluatie van de yen, die dit jaar een historisch dieptepunt bereikte ten opzichte van de euro en de dollar.
Strikte etiquette
Reisgidsen doen hun uiterste best om toeristen de normen en waarden uit te leggen van het land dat ruim tweehonderd jaar (van de zeventiende tot de negentiende eeuw) van de wereld afgesloten is geweest en waar bij dagelijkse gesprekjes een complexe, voor westerse begrippen nogal strikte etiquette geldt. Toeristen luisteren met verwondering wanneer gidsen als Medina vertellen over het gedrag van forenzen in de metro van Tokio: die wachten op het perron netjes en stil in de rij om het in- en uitstappen van passagiers te versnellen en vertraging te voorkomen. Buiten het spitsuur is het meestal vrij stil in de wagons; de regel dat er niet mobiel gebeld mag worden wordt strikt nageleefd. Maar als er toeristen instappen, nemen die vaak met hun lawaaierige aanwezigheid de ruimte over. Veel Japanse passagiers raken dan geïrriteerd, maar omdat ze geleerd hebben om confrontaties te vermijden, kiezen ze er dan voor om in een andere wagon te gaan zitten.
Dergelijke taferelen doen zich op de belangrijkste metrolijnen regelmatig voor, en daarom zijn vervoersbedrijven begonnen met bewustmakingscampagnes. Op een poster van Toei Transportation zijn drie apen te zien die in een wagon aan het schreeuwen zijn, terwijl naast hen een vos probeert te lezen, een ijsbeer haar bange jong troost en een eekhoorn verontwaardigd zijn handen op zijn hoofd legt. ‘Denk om de mensen om je heen’, luidt de zin op de poster, die is vertaald in het Engels, maar ook in het Chinees en het Koreaans – de meeste toeristen in Japan komen uit China en Zuid-Korea. De illustratie is een verwijzing naar de ‘drie wijze apen’, een bekende illustratie van een aap met zijn handen voor zijn ogen, een met zijn handen voor zijn oren en een derde met zijn handen voor zijn mond, die volgens de traditie ‘zie geen kwaad, hoor geen kwaad, spreek geen kwaad’ betekent. Met de campagne wil Toei Transportation ‘passagiers comfort bieden en voor harmonie zorgen’, aldus een woordvoerder.
In de oude wijk Gion belagen hordes toeristen met camera’s en mobiele telefoons de geisha’s en hun leerlingen
Uit een onderzoek van adviesbureau EY Japan is gebleken dat de drie ergste gevolgen van massatoerisme slechte omgangsvormen zijn, grote drukte in het openbaar vervoer en drukte in buurten met toeristische attracties. Omdat de stad niet heel groot is, maar wel over meerdere traditionele toeristische attracties beschikt, heeft Kyoto erg te lijden onder het massatoerisme. In de oude wijk Gion belagen hordes toeristen met camera’s en mobiele telefoons de geisha’s en hun leerlingen, de zogeheten maiko, zozeer dat de lokale media er de bijnaam ‘geishapaparazzi’ voor hebben bedacht. De lokale overheid heeft een aantal ingangen van Gion voor het publiek gesloten, borden geplaatst met de tekst ‘verboden te fotograferen’ en boetes van 60 euro ingevoerd voor overtreders.
De bekendste maatregel om de excessen van het toerisme aan te pakken was de plaatsing, afgelopen mei, van een groot zwart doek in de stad Fujikawaguchiko, ten westen van Tokio, om te voorkomen dat mensen de berg Fuji zouden fotograferen. Het doel was om bezoekers te ontmoedigen om op daken van huizen te gaan staan, of zelfs midden op de weg, om de op sociale media populaire foto te maken van een winkel van Lawson met op de achtergrond de iconische vulkaan. Eind augustus, na een tyfoonwaarschuwing, werd het doek weggehaald; de burgemeester van Fujikawaguchiko zei tegen lokale media dat het niet opnieuw zal worden opgehangen, omdat buitenlandse toeristen ‘zich hebben gerealiseerd dat dergelijke maatregelen niet nodig zijn als ze zich netjes gedragen’. Sommige media meldden evenwel dat toeristen een andere winkel in de buurt hadden ontdekt, waar ze een soortgelijke foto konden maken.
Een recent onderzoek dat in The Japan Times werd gepubliceerd, toont aan dat Japan in 2023 zo’n 25 miljoen buitenlandse toeristen ontving, oftewel 0,2 toeristen per hoofd van de bevolking; dat is laag in vergelijking met Frankrijk en Spanje, die respectievelijk 1,5 en 1,8 toeristen per hoofd van de bevolking ontvangen. Japan streeft ernaar om tegen het einde van het decennium 60 miljoen bezoekers te ontvangen, waardoor het aantal bezoekers zou stijgen tot ongeveer 0,5 per hoofd van de bevolking, een aantal dat, volgens hetzelfde onderzoek, naar Europese maatstaven nog steeds laag is.
Nieuw leven
Volgens Teruo Nakanishi, een taxichauffeur van in de zestig die in Kyoto werkt, heeft het massatoerisme alleen invloed op het centrum en heeft het de economie van zijn stad nieuw leven ingeblazen. ‘Er zijn veel hotels en pensions verrezen, zelfs in straten waar je amper in kunt rijden,’ zegt hij, verwijzend naar het eeuwenoude stadscentrum, dat tijdens de Amerikaanse bombardementen in de Tweede Wereldoorlog werd ontzien vanwege het belangrijke culturele erfgoed. Hij is blij dat taxibedrijven in Kyoto vacatures plaatsen voor mensen tot 64 jaar vanwege het tekort aan arbeidskrachten, dat door de vergrijzing alleen maar erger wordt.
Een ander gevolg van het toerisme dat zich begint af te tekenen is de geleidelijke acceptatie door de Japanse samenleving van buitenlandse immigratie. Veel hotels en bedrijven in Kyoto en andere steden zijn voor hun horeca- en schoonmaakpersoneel inmiddels afhankelijk van Filipijnse en Vietnamese arbeidskrachten.
