Charedim, ultraorthodoxe joden die zich lange tijd afzijdig hebben gehouden van de seculiere maatschappij, gaan in steeds grotere getale naar de bioscoop – ook mensen die nooit eerder een film hebben gezien.
‘We rechtvaardigen het feit dat we films maken vanuit de gedachte dat dit de manier is waarop de huidige generatie zich uit,’ aldus Eitan Alpert, chief executive en voormalig student aan Torat HaChaim, een ultraorthodoxe filmacademie in Israël. ‘Tweehonderd jaar geleden deed men dat door middel van het vertellen van verhalen, vandaag de dag door middel van film.’
Ultraorthodoxe joden, of charedim, herkenbaar aan hun uiterlijk – de mannen in zwart pak en met een baard en peies (lange bakkebaarden) en vrouwen in conservatieve kledij en met een pruik – zullen niet snel worden geassocieerd met cineasten. Sterker nog, charedim – een Hebreeuws woord dat letterlijk betekent ‘zij die sidderen voor het woord Gods’ en waar veel verschillende ultraorthodoxe joodse groeperingen onder vallen – hebben de neiging de seculiere samenleving de rug toe te keren omdat zij die zien als een bedreiging van hun traditionele manier van leven. In de regel lijken ze zich verre te willen houden van film en televisie, wat het des te opmerkelijker maakt dat sommigen al enige tijd met veel toewijding films maken, die zowel een religieus als een seculier publiek aanspreken.
Er zijn regels: de films moeten zich houden aan de halacha, de joodse geloofswetten, waaronder de regels van tzniut, die betrekking hebben op kuisheid. Mannen en vrouwen kunnen zich samen op de set vertonen maar aanraken, zingen, dansen, seks, geweld, vloeken of naaktheid zijn verboden, en scènes met vrouwelijke acteurs worden vaak geregisseerd door een vrouw. Op de sabbat en op joodse feestdagen wordt er niet gewerkt. De films zijn heel verschillend, variërend van documentaires over het judaïsme en allerlei religieuze kwesties tot films over meer universele thema’s als het gezin, relaties en identiteit – al wordt alles bezien door het prisma van het chassidische bestaan.
Ultraorthodoxe filmacademie
Torat HaChaim is een van de weinige plekken waar chassidische joden een opleiding tot cineast kunnen volgen. Het instituut is opgericht in 2005 en was oorspronkelijk gesitueerd in de Gush Katif-nederzetting in de Gazastrook, maar nadat Israël zich had teruggetrokken uit dat deel van de bezette gebieden, verhuisde Torat HaChaim naar Yad Binyamin, een religieuze gemeenschap in het midden van het land. Er zijn momenteel net iets meer dan honderd studenten, ongeveer evenveel mannen als vrouwen – die gescheiden les krijgen. Het lesmateriaal is ‘schoon’, dat wil zeggen dat er filmfragmenten worden gebruikt waar alle onbetamelijke scènes uit zijn geknipt. ‘We nemen ultraorthodoxe studenten aan die gewijde films willen maken en we leren ze luisteren naar hun ziel en films maken vanuit een diepe verbondenheid met God,’ zegt Alpert.
Ori Gruder is een Israëlische charedi-cineast die momenteel werkt aan de eerste Israëlische realityshow waarin ultraorthodoxe acteurs spelen.
Hij is vooral bekend als de regisseur van Sacred Sperm, een documentaire over masturbatie, een onderwerp dat – in ultraorthodoxe kringen – taboe is. Volgens Gruder moeten charedi-rabbijnen hun houding ten aanzien van de media bijstellen. ‘Film en televisie worden beschouwd als extreem zondig en worden wel aangeduid als “de andere kant”. Maar de rabbijnen weten ook dat ze niet om films heen kunnen en dat dit krachtige medium ook ten goede kan worden ingezet. Vandaar dat charedim de afgelopen tien, twintig jaar zelf films zijn gaan maken.’
Ook het gebruik van technologie door religieuze jongeren heeft bijgedragen aan een gedragsverandering. ‘Ze staan meer open voor de moderne wereld dan hun ouders,’ zegt Gruder. ‘Misschien gaan ze niet naar de bioscoop maar dankzij internet kunnen ze de films op hun mobieltje bekijken.’
Voor charedi-vrouwen wordt het maken van films als acceptabel beschouwd, op voorwaarde dat ze het doen om te voorzien in hun levens- onderhoud, en niet alleen vanuit artistieke overtuiging, zegt Rachel Elitzur, een scenarioschrijfster/regisseuse die aan het hoofd staat van een programma aan de Ma’aleh School of Television, Film and the Arts in Jeruzalem, dat zich speciaal richt op ultraorthodoxe vrouwen die films willen maken. Haar programma loopt nu al zes jaar. Sommige van de elf eerstejaarsstudenten zijn getrouwd, sommige hebben al kinderen. Ze willen professioneel leren filmen om er hun geld mee te verdienen – velen van hen zullen kostwinner worden aangezien hun man niet werkt omdat hij Talmoedstudie doet in de jesjiva (een orthodox seminarie).
Volgens Neta Ariel, directeur van Ma’aleh, hebben de meeste van deze vrouwen nog nooit een film gezien. ‘Ze komen hier binnen als een onbeschreven blad, maar ze willen iets leren en ze willen iets creëren.’ Het programma is speciaal ontworpen om vrouwen de vaardigheden bij te brengen waarmee ze films kunnen maken over en voor hun gemeenschap, bijvoorbeeld het vastleggen van een bar mitswa of een bruiloft, of het maken van een promotiefilm voor een school of een lokaal bedrijf. Ze leren ook hoe ze een onderneming moeten runnen, en enkele van de vrouwen die de opleiding hebben gevolgd, hebben samen een klein productiebedrijf opgericht.
Ma’aleh, gevestigd in een weinig opmerkelijk bakstenen pand in een rustige straat niet ver van de ultraorthodoxe buurt Me’a Sje’ariem, heeft zich ten doel gesteld de raakvlakken van het judaïsme en het moderne leven te bestuderen. De school is vijfentwintig jaar geleden opgericht als een religieuze filmopleiding, bedoeld om orthodoxe cineasten een stem te geven. Maar de opleiding noemt zich niet langer religieus omdat je niet meer orthodox hoeft te zijn om te worden toegelaten, zegt Ariel.
Hoewel meer dan 60 procent van de studenten die zich aanmelden een orthodoxe achtergrond heeft, zijn de studenten niet allemaal praktiserend en zijn de groepen gemengd: religieuze én seculiere studenten, mannen én vrouwen. Van het onderwijzend personeel wordt verlangd dat ze zich in de klas aan de halachische wetten houden, zegt Ariel. ‘Maar daar staat tegenover dat we in de bibliotheek allerlei soorten films hebben. We zeggen tegen de studenten: “Jullie zijn allemaal volwassen en als jullie ergens naar willen kijken is dat jullie eigen verantwoordelijkheid.”’
“Er zijn al genoeg rabbijnen – nu heeft God behoefte aan acteurs”
Geen enkel onderwerp is verboden terrein, zegt Ariel. De vraag is hoe de studenten ermee omgaan. Ze houden zich nu bezig met onderwerpen die in het verleden wellicht te controversieel zouden zijn bevonden – denk aan transgenderstudies, of de problemen van orthodox én homo-seksueel zijn – maar er wordt wel verwacht dat alle onderwerpen met respect worden behandeld, en met enige sensitiviteit ten aanzien van het geloof. Ma’alehs films hebben wereldwijd prijzen in de wacht gesleept en een van de succesvolle alumni is Ori Elon, een van de schrijvers van de internationaal geprezen televisieserie Shtisel, over een ultraorthodoxe familie in een religieuze wijk van Jeruzalem, die op Netflix is te zien.
Elitzur vertelt dat ze is opgegroeid in een ultraorthodox gezin en dat er bij hen thuis geen radio, televisie of computer was, evenmin als in de rest van de buurt. Ze verslond boeken en wilde schrijfster worden maar kon geen religieuze school vinden waar ze haar talent zou kunnen ontwikkelen.
In plaats daarvan kwam ze terecht bij de cursus scenarioschrijven aan Ma’aleh. ‘Ik wist niet precies wat het betekende maar ik wilde het maar eens proberen.’
Fill the Void, een film van de ultraorthodoxe regisseur Rama Burshtein, bleek een keerpunt en een bron van inspiratie voor vrouwelijke charedi-regisseurs, zegt Elitzur. Totdat deze film uitkwam, maakten charedi-cineasten alleen onomstreden films, exclusief bedoeld voor de eigen gemeenschap. Tegenwoordig zijn de films meer uitgesproken en hebben de vrouwen het vertrouwen om mogelijk ingewikkelde kwesties aan te snijden en zich te richten op een breder publiek. Neem Elitzurs autobiografische documentaire Covered Up, waarin wordt gekeken naar de implicaties die het voor een gescheiden charedi-vrouw heeft om te besluiten haar sjeitel [pruik die door getrouwde vrouwen wordt gedragen] al dan niet af te doen. Deze documentaire is uitgezonden op de Israëlische televisie. ‘Ik wilde dat de stemmen van de charedi ook buiten onze eigen gemeenschap gehoord zouden worden,’ zegt ze.
Door zijn achtergrond en ervaring heeft Gruder een ongebruikelijk perspectief. Hij is seculier opgegroeid en heeft er een kleine twintig jaar geleden zelf voor gekozen charedi te worden – vergelijkbaar met Burshtein. Dat betekent, zegt hij, dat hij als geen ander geschikt is om films te maken over de ultraorthodoxe gemeenschap, voor een niet-religieus publiek. ‘Er zijn maar weinig cineasten die echt uit die gemeenschap afkomstig zijn. Zij weten niet wat wij weten, zij hebben maar weinig films gezien.’
Waar het de inhoud van films betreft, zijn er religieuze uitzonderingen. Op grond van een interpretatie van de joodse wetten kunnen rabbinale autoriteiten aan bepaalde groepen, zoals zieken of mensen met bepaalde handicaps, toestemming verlenen om naar seculiere films te kijken teneinde hun leed te verzachten. De Amerikaanse charedi-acteur Menashe Lustig was van mening dat dit zijn beslissing rechtvaardigde om te schitteren in Menashe, een gevoelig verhaal over een man die weduwnaar is geworden en in zijn eentje zijn zoontje moet zien groot te brengen.
Dit verhaal is gebaseerd op Lustigs eigen leven en speelt in Borough Park, een streng orthodoxe wijk in Brooklyn.
Koosjer entertainment
Lustig, die nog nooit een bioscoop van binnen had gezien totdat Menashe in 2017 in première ging op het Sundance filmfestival, nam een risico door een rol aan te nemen in een film die aan de seculiere wereld vertoond zou worden, maar hij vond dat het verhaal verteld moest worden. Hij besloot geen toestemming aan de rabbijn te vragen voordat hij de rol aannam. ‘Het zou goed zijn geweest als ik het hem had gevraagd maar ik wilde hem niet voor het blok zetten.’ Hij heeft het gevoel dat hij een koploper is in wat hij ‘koosjer entertainment’ noemt. ‘Ik heb het ijs gebroken, maar ik was niet bang [voor de mogelijke repercussies] en nu proberen mensen mij te imiteren.’
Alpert is van mening dat charedim met hun films een positieve boodschap uitdragen over zichzelf en over de gemeenschappen waarin ze leven. Het kan leiden tot meer begrip tussen ultraorthodoxe en seculiere groepen. ‘Als ze ons op het witte doek zien, zien ze ons zoals we werkelijk zijn.’
Films over ouderschap, bijvoorbeeld, een onderwerp dat iedereen bezighoudt, oppert hij. ‘Religieus of niet, we bieden gewoon een andere invalshoek.’
Auteur:Anne Joseph
The Guardian
Verenigd Koninkrijk | dagblad | oplage 332.000
Onafhankelijke kwaliteitskrant van linkse signatuur. Sinds 1821 thuisbasis van de meest gerespecteerde columnisten en journalisten. Altijd zeer kritisch ten opzichte van de overheid en andere instituten.
