Mühes misjpooche

Niet schrikken. De tegen een zwarte achtergrond gefotografeerde siliconen replica’s van de in 2007 overleden acteur Ulrich Mühe zijn shockerend levensecht. Ze maken hem tot een ondode, het lijkt of hij nog leeft. Alsof hij, net als in 1991 in het Deutsche Theater in Hamletmachine van Heiner Müller, zo dadelijk als Shakespeares titelheld een monoloog zal gaan houden. Of alsof hij zojuist in een straat in Oost-Berlijn de deur van een huis achter zich dichttrok, waar hij voor een film de hele nacht op zolder in een afluisterruimte van de Stasi heeft gezeten. De uitzonderlijke Oost-Duitse toneelspeler werd wereldberoemd door zijn tweeslachtige rol in een film die speelde in de laatste jaren van de DDR. Slechts een jaar later overleed de stille antiheld uit Donnersmarcks film Das Leben der Anderen aan maagkanker.

Als een antiek Romeins standbeeld kijkt hij je aan, daar in de westvleugel van het Hamburger Bahnhof. Kippenvel. Uit een ascetisch gezicht blikken zijn staalblauwe ogen in het niets. Zijn oudste zoon Andreas, de fotograaf, heeft ook van die ogen, maar daarmee kijkt hij zijn gesprekspartner glimlachend aan. Heel anders dan zijn vader in diens extatische, verstilde theatrale scène. De jongeman die blootsvoets en in spijkerbroek meewerkt om de tentoonstelling op te bouwen, en daarbij de hele tijd tegenover de portretten van zijn beroemde vader staat, zorgt voor het contrast tussen het reële en het illusoire. En dat is helemaal niet vergezocht bij een fotograaf die door zijn familieachtergrond zo sterk is beïnvloed door film en toneel, door wat in scène is gezet dus.

Andreas Mühe vindt het nogal leuk dat de aanblik verwarrend is. Hij had in het begin precies hetzelfde, moet hij toegeven. Alles aan deze familieopstelling was emotioneel lastig voor hem. Toen hij met het project begon, vertelt hij, ‘was alles nog heel abstract’. Maar toen de enscenering, gemaakt met een analoge platencamera zonder digitale trucjes, steeds concreter werd, kwam alles hem ‘te dichtbij’. 

Mensen op de zenuwen werken, op het macabere af, is het handelsmerk van Mühe junior, de eerstgeborene van de acteur. Vijf kinderen uit drie huwelijken zaten er aan Ulrich Mühes sterfbed. De veelvoudige weerspiegeling van zijn vader is de leidraad in de grote en liefdevolle opstelling Mischpoche. Misjpooche is een Jiddisch woord en betekent ‘familie’. Mühes misjpooche neemt de toeschouwers volledig in beslag.

In de belangrijkste, verduisterde zaal hangen twee enorme foto’s van familieopstellingen tegenover elkaar, de ene met de familie van vaders- en de andere met de familie van moederskant, met opa’s en oma’s, gescheiden of bij elkaar, levend of dood, de laatsten allemaal als briljant gefotografeerde siliconen replica’s. En allemaal op dezelfde leeftijd die de fotograaf nu heeft, bijna 40.

Andreas Mühe heeft de siliconen kopieën naar foto’s laten maken in een Engelse studio. Ze zijn verbijsterend levensecht, zoals de kopieën van bekende mensen in Madame Tussauds wassenbeeldenmuseum. ‘Poppen’ noemt hij ze. Ze staan nog in zijn atelier in Pankow-Wilhelmsruh, maar deze beelden zullen nooit in het openbaar te zien zijn. Na de tentoonstelling zal hij zich van deze spookfiguren ontdoen. Ze voor altijd begraven. Op zijn familiefoto’s heeft hij ze een rol gegeven, voor één ogenblik, dat er in zijn spel met herinneringen nooit is geweest. Wat blijft bestaan, is de illusie.

Intieme verhalen

Voor de in 1979 in Karl-Marx-Stadt (sinds 1990 weer Chemnitz) geboren Andreas Mühe is Mischpoche ook een project over fotografie en manipulatie door de media in onze tijd. Hij noemt het ‘een discussie over het waarheidsgehalte’ van de media. Als je hem, met zijn sterke neiging ergens een betekenis aan te geven, een streng conceptuele strategie zou willen toedichten, dan geldt dat enerzijds het intrafamiliale netwerk van de families Mühe (vaderskant) en Hahn (moederskant). Allebei hadden ze, voor een deel door de aard van hun beroep, ook een leven in de publiciteit. Anderzijds heeft het psychologisch en sociaal beladen aspect van de puur persoonlijke enscenering ook zijn plaats in de kunstgeschiedenis. Want fotografie, als uitgangsmedium, transformeert hier tot sculptuur en uiteindelijk weer tot fotografische groepschoreografie.

Andreas Mühe heeft deze ‘tocht langs de diepten tussen waarheid en illusie, realiteit en constructie’ zo gewild. Intieme privéverhalen, sociale en maatschappelijke verhoudingen maar ook kunstenaarstradities komen bij elkaar in een portret van een familie, van levenden en van doden. Bijna vier jaar heeft hij aan dit ontzaglijke en meer dan bizarre megaproject gewerkt. De exacte gelijkenis van de foto’s en het emotionele effect zijn voor hem belangrijker dan een theoretisch concept. In de lange periode dat hij eraan werkte, heeft hij het publiek afgeleid door het in 2016 in de Kunsthalle in Rostock te ‘vreten te geven’, om deze sarcastische uitspraak van de schilder Otto Dix maar eens te gebruiken.

Mühe veroorzaakte toen grote opwinding in de kunstwereld door zijn wrange portretten van (door acteurs en vrienden verbeelde) nazi’s en Hitlersoldaten in de idylle van het Beierse Obersalzberg. En ook met zijn persiflages van de iconische schilderijen van Caspar David Friedrich, waarop hij zelf met zijn broek omlaag in het romantische landschap van Rügen staat te plassen. Spelbreker van de illusie van het verhevene.

Het idee voor Mischpoche had hij al veel eerder gekregen. Zes jaar geleden, toen hij een veelgevraagd persfotograaf was, maakte hij een portret van bondskanselier Angela Merkel op verkiezingstournee. Een politieke opdracht voor iemand die dol is op woordspelingen en bluf. Want na het liveoptreden van Merkel haalde de fotograaf zijn aanvankelijk tegenstribbelende moeder Annegret Hahn – actrice, regisseur en eerste echtgenote van Ulrich Mühe – over als dubbelganger van de bondskanselier te poseren op symbolische plaatsen uit de Duitse geschiedenis. Steeds van achteren gefotografeerd. Als de personages van Caspar David Friedrich, haar hoofd boven de lijn van de horizon.

Tijdens de verkiezingsperiode van 2013 veroorzaakte deze fake-serie grote verwarring. Het secretariaat van de kanselier voelde zich geroepen elke medewerking aan deze onbeschaamde actie te ontkennen.

In de loop van de verkiezingstournee kwam Andreas Mühe ook in Villa Hügel in Essen, ooit residentie van de Krupp-dynastie. Daar zag hij een enorm olieverfschilderij met kroonluchter, een pretentieus portret van de machtige industriefamilie. Dat gaf de eerste aanzet voor zijn eigen familieopstelling. ‘Het interesseert me waar ik vandaan kom, en daarom ook wat een Duitse biografie en daardoor Duitse geschiedenis is,’ zegt Mühe.

Intussen beent hij in het Hamburger Bahnhof met grote stappen heen en weer tussen fotografische stamboom één, met daarop de ooit in het Saksische Grimma in een milieu van bontwerkers ontstane Mühe-clan, en twee, de stamboom met de Uckermarkse boerenfamilie Hahn waaruit zijn moeder afkomstig is. Met kerstboom.

Hoe geef je je eigen familie weer? Wie staat naast wie? Wie kan met wie opschieten of niet?

Glashelder

Maar hoe geef je je eigen familie weer, met al die ingewikkelde constellaties? Wie zit of staat naast wie? Wie kan met wie opschieten of niet? Wie moet wat dragen, en in welke kleuren? En: wie is het hoofd van de familie?

In Mischpoche is dat glashelder. De vriendelijke heerser is de in siliconen wederopgestane Ulrich Mühe, of liever zijn ‘zelfontwerp’, zoals zijn zoon de gestalte op de foto’s aanduidt: een evenbeeld in theatermodus, niet in het gewone leven.

En dan komt de indeling, de namen bij de gezichten en personages. ‘Dat is allemaal heel persoonlijk,’ zegt de fotograaf, die zijn familiegeschiedenis deels ook als een soapopera beschouwt. Vanwege de zeer gecompliceerde verhoudingen: de drie echtgenotes van Ulrich Mühe, van wie de tweede en derde al zijn overleden. En zijn vijf kinderen: Andreas’ broer Konrad, de cineast; halfzus Anna Maria Mühe, actrice, een kind uit het gestrande huwelijk met Jenny Gröllmann. Ze zit vertrouwelijk vlak naast de kinderen van haar halfbroer Andreas, de fotograaf. Midden in beeld hangt haar dochtertje zo’n beetje tussen haar gescheiden grootouders – ‘poppen’ – Ulrich Mühe en Jenny Gröllmann in. Het kind kan niet meer repareren wat van deze ooit hevige, maar daarna vergane liefde overbleef.

Het eind was een ramp. Gröllmann zou, beweerde Ulrich Mühe na zijn scheiding, voordat de Muur viel over hem hebben gerapporteerd aan de Stasi. Bewijs was er niet, maar de relatie was kapot. Tot een gesprek kwam het niet meer, want Gröllmann overleed en Ulrich Mühe een jaar na haar. Net als in een Griekse tragedie. Uit het laatste, liefdevolle huwelijk van de acteur met de in 2012 onder onopgehelderde omstandigheden overleden actrice Susanne Lothar, de meesteres van het subtiele en onpeilbare, had hij twee kinderen. Die wilden niet meedoen aan de foto-opstelling van hun halfbroer. Die zegt dat hij hun aarzeling begrijpt, maar heeft ze toch in beeld gebracht. Als de twee lammetjes, die Susanne Lothar liefdevol aan de lijn heeft.

Voor Andreas Mühe is familie iets heel moois en kostbaars. Daar waar je vandaan komt. En tezelfdertijd ook iets moeilijks en vaak iets pijnlijks. En soms een tragedie.

Voor Mischpoche, deze grote familiebijeenkomst, heeft de fotograaf met iedereen die eraan deelnam afzonderlijk gesproken. ‘Aan het eind was het voor ons allemaal een gebeurtenis die ons heeft geraakt. We zien elkaar nu vaker, en niet alleen bij jubilea en begrafenissen.’

Auteur: Ingeborg Ruthe

Berliner Zeitung
Duitsland | dagblad | oplage 145.000

Maakt aanspraak op de titel ‘eerste Oost-Westredactie’ van Duitsland. Wordt ook buiten Berlijn gelezen.