Shamima Begum is een van de Syriëgangers die worden vastgehouden in Syrië. Zo zijn er nog honderden, uit veertig verschillende landen. Ze stellen hun thuislanden voor een immens dilemma.
Shamima Begum is een van de meest bekende Syriëgangers. Begum, die oorspronkelijk afkomstig is uit Bethnal Green in Oost-Londen, reisde met twee vriendinnen af naar IS-gebied. De meisjes waren destijds vijftien en zestien. Bij aankomst vonden ze alle drie een man. Ze trouwden al snel en bouwden een leven op in het zogeheten kalifaat. Begum heeft onlangs haar derde kind gebaard. [ook de nog geen drie weken oude Jarrah is aan ademhalingsmoeilijkheden gestorven in een ziekenhuis zonder artsen] Inmiddels is het project van IS om een eigen staat te stichten min of meer stukgelopen en heeft de beweging vrijwel alle terrein in Syrië verloren.
De meeste overlevenden na de felle aanvallen van de coalitietroepen zijn gevangen genomen door de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF), die voornamelijk worden geleid door de Koerden [en militair wordt gesteund door de VS]. Begums uitzichtloze positie benadrukt nogmaals hoe ingewikkeld de situatie rondom de gevangen genomen buitenlandse strijders in het noorden van Syrië is. Eigenlijk weet niemand raad met ze.
Mensen die Begum steunen voeren aan dat ze nog maar een kind was toen ze naar IS-gebied vertrok en dat ze heeft te kampen met diverse emotionele en psychologische trauma’s: haar eerste twee kinderen zijn tijdens haar verblijf in het land overleden. Anderen wijzen erop dat Begum geen berouw lijkt te hebben over haar daden. In gesprekken met Anthony Loyd van The Times vertelt ze dat haar ontgoocheling een gevolg is van haar teleurstelling over de corruptie binnen de beweging en de kennelijke onderdrukking van ‘echte’ moslims. In een gesprek met Quentin Sommerville, een Midden-Oosten-correspondent van de BBC, stelt Begum de 22 slachtoffers van de bomaanslag van 2017, in de Manchester Arena, op één lijn met de dood van vrouwen en kinderen die zijn omgekomen tijdens het offensief van de coalitietroepen tegen IS. Er bestaat, begrijpelijkerwijs, grote weerstand om haar terug te halen naar Engeland – het land waar ze nu graag naartoe zou willen, zegt ze.
Sajid Javid, de Britse minister van Binnenlandse Zaken, heeft gezegd dat de regering zich geen inspanningen zal getroosten om Begum of de tientallen andere Britten die in een vergelijkbare situatie verkeren, terug te halen. Hij verwoordt hiermee gevoelens die breed leven in Whitehall, met name bij diegenen die zich over de kwestie van de terug-kerende Syriëgangers moeten buigen. Velen van hen hebben ook zo hun twijfels over de waarde van de informatie die SDF-gevangenen zouden kunnen verschaffen, gezien het feit dat de binnenlandse terreurdreiging erg ver afstaat van de ervaringen van de Syriëgangers.
Maar ondanks de publieke weerzin tegen het idee om de terugkerende Syriëgangers weer op te nemen, is de regering wettelijk verplicht om haar burgers terug naar huis te laten keren mochten ze Engeland weten te bereiken. (Het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft laten weten voornemens te zijn Begum haar Britse staatsburgerschap te ontnemen.) Het is een kwestie die zeer zorgvuldig moet worden bekeken.
Begum en velen zoals zij worden momenteel vastgehouden door het SDF en zijn daarmee in handen van een groepering die niet onder een bepaalde staat valt. Het Verenigd Koninkrijk heeft geen consulaat of diplomaten in Syrië en zegt daarom niet in de positie te verkeren om mensen die daar worden vastgehouden te helpen. Maar mochten zij zich zelfstandig melden bij een Britse diplomatieke post elders, of op eigen houtje weten terug te keren naar het Verenigd Koninkrijk, dan treden onze wettelijke verplichtingen in werking.
Terugkeerders kunnen ook kennis meebrengen over het maken van bommen
Deze constructie biedt de ambtenaren in Whitehall de nodige manoeuvreerruimte. Want er leven ook grote zorgen over de mogelijkheid om mensen die terugkeren uit IS-gebied veroordeeld te krijgen. Dat heeft te maken met het bewijsmateriaal – dat moet eerst worden verzameld en bewaard en vervolgens moet worden gezorgd dat het wordt toegelaten in onze rechtszaken.
En zelfs als we erin zouden slagen deze mensen veroordeeld te krijgen, dan nog rijst de vraag waar we de gevangenen zouden moeten onderbrengen. Als ze bijvoorbeeld wordt toegestaan contact te hebben met andere gevangenen, dan bestaat de mogelijkheid dat ze als helden worden gezien en dat ze anderen beïnvloeden, die vervolgens zouden kunnen radicaliseren.
Terugkeerders kunnen ook specialistische kennis meebrengen over het maken van bommen en explosieven, of over wapentechnieken waarmee men in het Verenigd Koninkrijk nog niet zo bekend is. Om nog eens extra duidelijk te maken hoe belangrijk het is om te zorgen dat die informatie zich niet verspreidt, hoeven we alleen maar te denken aan de aanslagen op Engelse bodem die zijn mislukt omdat de bom uiteindelijk niet afging.
Mislukte aanslagen zoals die van 7 juli 2015 in het Londense openbaar vervoer, of die op het vliegveld van Glasgow in 2007, of die in café-restaurant Giraffe in Exeter in 2008, maken duidelijk hoe moeilijk het voor terroristen van eigen bodem is om zich zonder buitenlandse hulp te bekwamen in het vervaardigen van explosieven. Engelse leden van IS waren zich daar terdege van bewust en in de tijd dat de beweging nog een betere toekomstverwachting had, pochten ze herhaaldelijk met hun ‘expertise’, waarmee ze nog meer dodelijke aanslagen in het Verenigd Koninkrijk zouden kunnen helpen realiseren. Het wekt dan ook geen verbazing dat de mensen die zich hiermee bezighouden zeggen dat het terughalen van IS-strijders een direct gevaar kan betekenen voor de binnenlandse veiligheid.
Meegezogen in de crisis
Begum is slechts een van de honderden buitenlanders uit meer dan veertig verschillende landen die momenteel worden vastgehouden door het SDF. Niemand staat te popelen om zijn burgers terug te halen, hoewel het SDF met klem zegt ze niet eeuwig te kunnen vasthouden en binnenkort over alternatieven zal moeten gaan nadenken.
Ook Donald Trump heeft een duit in het zakje gedaan: ‘De Verenigde Staten roepen Engeland, Frankrijk, Duitsland en andere Europese landen op om de meer dan achthonderd IS-strijders die wij in Syrië hebben gevangen genomen, terug te nemen en te berechten,’ twitterde hij. ‘Het alternatief is niet goed, want dan zien we ons genoodzaakt hen vrij te laten. De VS zou niet graag zien dat deze IS-strijders Europa binnentrekken.’
Zoals gewoonlijk staan de bombastische tweets van de president bol van de hyperbolen, maar de onderliggende boodschap legt de dilemma’s bloot waar de westerse beleidsmakers al mee worstelen sinds het begin van de Syrische opstand in 2011.
Inmiddels is duidelijk dat wat in Syrië gebeurt, niet beperkt blijft tot Syrië. We worden voortdurend meegezogen in de crisis en gedwongen om, vaak tegen onze zin en met een onmiskenbaar gevoel van fatalisme, te kiezen tussen slechte en nog slechtere opties. Het dilemma wat we aan moeten met de SDF-gevangenen illustreert nog maar eens hoe uitzichtloos al die opties zijn.
Auteur: Shiraz Maher
New Statesman | Londen
