Ahmed Aboutaleb: een baken voor progressief Europa

Laatst was ik in Leiden, het Nederlandse stadje waar ik opgroeide, om te luisteren 
naar een zeldzame politicus die een pro-vluchtelingenverhaal vertelde. Ahmed Aboutaleb kwam vanuit 
Marokko naar Nederland toen hij 15 was. Hij is nu de sociaaldemocratische burgemeester van Rotterdam en, 
volgens een peiling in maart, 
de populairste Nederlandse politicus.

Aboutaleb liep de Pieterskerk in Leiden binnen omringd door uit de kluiten gewassen blonde beveiligers – een scène die in het vredige Nederland van mijn jeugd ondenkbaar zou zijn geweest.
 Hij begroette de deelnemers aan het symposium van de VeerStichting met de woorden: ‘Aardig van u dat u deze vluchteling vandaag onderdak wilt 
verlenen.’

Ik was nieuwsgierig naar wat Aboutaleb te vertellen had, want zijn geluid is bijna uniek in het Europa van nu. De vluchtelingenstroom heeft de politieke orde op het continent veranderd. In plaats van rechts tegenover links, 
zien we nu dat de nativisten (de anti-immigrantenbeweging) tekeergaan tegen de zwijgende kosmopolitische progressieven.

De nativisten kwamen al in opstand voordat de vluchtelingenstroom begonnen was. In Europa is het afgelopen decennium het vertrouwen onder de bevolking dramatisch afgenomen, aldus een nieuw rapport van Political Capital, een in Boedapest gevestigd onderzoeks- en adviescentrum. Het vertrouwen in het nationale parlement, bijvoorbeeld, is in alle ‘oude’ Europese lidstaten gedaald.

Maar nu stijgt het nativisme tot record‑
hoogte. Afgelopen maand heeft bij 
verkiezingen in Zwitserland de ultraconservatieve Volkspartij haar positie als grootste partij van het land verstevigd. Het Franse Front National beweert in zes van de dertien regio’s te zullen winnen bij de verkiezingen in december. In Polen heeft de rechtse partij PiS net de macht overgenomen.

Democratie is niet: ‘Wat willen jullie?’ ‘Taart!’ ‘Dan gaan we dat regelen’

‘In Oost-Europa slaat het politieke midden uiterst rechtse taal uit,’ vertelt Cas Mudde, deskundige op het gebied van het Europese populisme aan de Universiteit van Georgia. Als de sociaaldemocratische president van Tsjechië, Milos Zeman, zegt dat vluchtelingen de sharia zullen introduceren, wie heeft 
er dan nog een Front National nodig?

Europese nativisten hebben een dui‑
delijk verhaal. Zelfs het woord vluchtelingencrisis komt ze te pas omdat het, deels terecht, impliceert dat overheden de controle kwijt zijn.

Ook wildere varianten van het nativisme gedijen. ‘De vluchtelingencrisis heeft tot een ongekend aantal complot-
theorieën geleid,’ aldus Political Capital. Een populaire theorie op de sociale media luidt dat de Joden IS hebben gesticht. De zogenaamde ‘vluchtelingen’ die Europa binnenkomen zijn door Israël gesteunde IS-agenten, gefinancierd door George Soros, wat verklaart waarom ze allemaal een smartphone hebben. Uiteindelijk draait het uit op ‘#whitegenocide’. Intussen (volgens deze theorie) verzwijgen de ‘zionistische media’ de feiten. Als je van complotten houdt, is het een mooi verhaal.

Daar zetten volgens Mudde de Europese progressieve politici geen eigen verhaal tegenover. Hun basisideologie ‘nooit meer Auschwitz’ stierf rond 2000 een zachte dood toen Europeanen niet meer bang waren dat de nazi’s terug zouden komen. Tegenwoordig durft geen enkele progressieve politicus nog een lans te breken voor het kosmopolitisme. Omdat ze zich niet gesteund wanen, zitten ze te mokken in hun salons. Catherine Fieschi, hoofd van de denktank Counterpoint, reageert op de klacht van mensen dat ‘het debat vergiftigd is’, met de vraag ‘welk debat?’.

Zelfs in Zweden en Duitsland trekken de progressieven zich terug. Jaren 
geleden vertelde een Zweedse sociaaldemocratische minister dat hij op straat zelden iemand tegenkwam die tekeerging tegen buitenlanders. Ze zeiden dingen als: ‘Zoals jullie die arme immigranten behandelen lijken jullie precies op nazi’s!’ Maar nu overweegt Zweden grenscontroles. In Duitsland zou het vluchtelingenprobleem Angela Merkel wel eens ten val kunnen brengen, vooral als haar grootste angst bewaarheid wordt en Pakistanen deze kant op komen.

Multiculturele visie

Enkele dinosauriërs onder ons verkondigen in de progressieve media nog steeds onze in diskrediet geraakte multiculturele visie. De reactie die ik vaak krijg is dat ik deel uitmaak van de elite die het contact met de wereld verloren is en niet tussen de moslims hoeft te wonen. Maar eigenlijk is die sneer misplaatst. De laatste progressieve bastions in Europa zijn nu juist grote kosmopolitische steden vol moslims. Nativisten krijgen geen voet aan de grond in Londen, Parijs of Amsterdam. De gemeenteraadsverkiezingen in Wenen van vorige maand, die werden gehouden tijdens de grote instroom van vluchtelingen in de stad, werden gewonnen door de sociaaldemocraten. Maar bij nationale verkiezingen krijgen de kosmopolitische progressieven klop.

Ze hebben een verhaal nodig. En nu komt Aboutaleb in beeld. De avond voor zijn toespraak in Leiden woonde hij een woedende bijeenkomst bij over een beoogd nieuw asielzoekerscentrum. (Er is tegenwoordig veel woede in Europa, deels omdat de immigratiepolitiek nog steeds progressiever is dan de retoriek.) Op een gegeven moment schorste Aboutaleb de bijeenkomst omdat er werd geschreeuwd en gefloten. Maar toen men weer rustig was geworden, luisterde hij. Volgens hem willen mensen graag weten of er nog wel aandacht aan ze wordt geschonken. Maar, zo voegt hij eraan toe, we moeten daarna zelf een beslissing nemen. Democratie is niet: je doet het raam open en 
je roept: ‘Wat willen jullie?’ ‘Taart!’ ‘Dan gaan we dat regelen.’

Wanneer het op vluchtelingen aankomt, gaat Aboutaleb geen taart regelen. 
In Leiden citeerde hij in het Arabisch de Koran. Ook zei hij: ‘Veel talenten van overal ter wereld vliegen over onze hoofden heen naar New York en Londen,’ want veel buitenlanders voelen zich 
niet welkom in Nederland. En hij zei: ‘Het is fantastisch om in de positie te zijn dat je anderen kunt helpen.’

Aboutaleb sprak in praktische, rustige bewoordingen over de vluchtelingenstroom als iets wat Nederland aankan. Het voornamelijk blanke publiek gaf hem een staande ovatie. Misschien is de progressieve zaak nog niet verloren, als een progressief echt zijn nek uitsteekt.

Auteur: Simon Kuper
Vertaler: Paul Bruijn

(Foto boven: © Marc Nolte)

Financial Times
Verenigd Koninkrijk, dagblad, oplage 448.000
Toonaangevende krant voor de Londense City en de rest van de wereld. Internationale economie en management worden uitputtend behandeld.