Altijd tegen de stroom in zwemmen

De lift geeft toegang tot een terras, van waaruit je een bescheiden, functionele woonkamer inloopt waarvan de wanden zijn bekleed met uitpuilende boekenkasten en een keur aan ingelijste foto’s. Een daarvan toont de nog jonge politica op het strand, op de foto ernaast staat ze zij aan zij met de Birmese mensenrechtenactiviste Aung San Suu Kyi, op de volgende heeft ze haar arm om Marco Pannella geslagen, haar trouwe bondgenoot met wie ze duizenden politieke veldslagen heeft geleverd, en op weer een ander is ze aan het duiken met haaien.

Haar werkkamer baadt in de zon die door het met orchideeën versierde glas-in-lood de huiskamer in schijnt. Het zonlicht preludeert op het groen dat haar dakterras met uitzicht op de Cupola di San Pietro overheerst. Op deze februariochtend kun je het voorjaar al ruiken. Hier op het dakterras toont haar huis, een voormalige portierswoning, zijn grandeur: veel ruimte buiten en weinig ruimte binnen. ‘Als je een huis moest aanwijzen dat Emma symboliseert, dan is dat dit huis,’ zegt Carla, haar secretaresse.

Emma Bonino (Bra, Piemonte, 1948), een van de spraakmakendste politici van Italië, is de onvermoeibare voorvechtster van de Europese eenwordingsgedachte, een ideaal dat niet bepaald in de lift zit. Ze begon haar politieke carrière in de jaren zeventig na de pijnlijke ervaring van een illegale abortus. Geen enkele vrouw, zo bezwoer ze, zou zo’n vernedering hoeven doorstaan. Vanaf dat moment werd ze een van de sleutelfiguren in de strijd voor burger- en mensenrechten in Italië en Europa. In haar functie van Eurocommissaris, halverwege de jaren negentig, ging ze de felste debatten en de neteligste kwesties niet uit de weg. Ondanks haar eenvoudige boerenafkomst zoemde haar naam meermaals rond als kandidaat voor het presidentschap van Italië. Het is er nog niet van gekomen. ‘Jullie moeten minder van me houden en meer op me stemmen,’ zei ze vorig jaar tijdens de campagne voor de Italiaanse parlementsverkiezingen. Zoals altijd tegen de stroom in zwemmend, presenteerde ze zich afgelopen voorjaar met een lijst die ze +Europa [Meer Europa] noemde en sleepte een Senaatszetel binnen.

Bonino ontvangt ons met een blauwe tulband om haar hoofd, waarmee ze de gevolgen maskeert van een behandeling tegen kanker, de ziekte die in 2015 bij haar werd gediagnosticeerd. Ze zegt zich zorgen te maken over de toekomst van Europa en over de reactionaire hang naar nostalgie in Italië, met het grote succes van Lega Nord van Matteo Salvini.

Italië is een van de grondleggers van de Europese Unie en kan nu koploper van de eurosceptici genoemd worden. Hoe komt het dat Europa van een droom is veranderd in een nachtmerrie?

‘Het is heel makkelijk om Europa te zien als de stok om de hond mee te slaan. Het is een strategie waarvan ik niet zo onder de indruk ben, omdat je daarmee de verantwoordelijkheid bij een ander legt: het ligt niet aan mij, het ligt aan Europa; het ligt niet aan mij, het zijn de migranten… Niet alleen in mijn land staat Europa ter discussie. Kijk naar de Brexit, om maar iets te noemen. Het zijn verwarrende tijden, en dit gaat verder dan Europa: het autocratische Rusland van Poetin, de uitglijders van Trump… Beiden hebben zo hun redenen, maar er is een raakvlak: ze denken allebei baat te hebben bij een verdeeld Europa. Maar voor ons, de Europeanen, is een verdeeld Europa ongunstig.’

Heeft de manier waarop men is omgegaan met de grote recessie niet bijgedragen aan het afbreken van het imago van Europa? Onlangs is Juncker nog door het stof gegaan vanwege Griekenland.

‘Europa is een zinkend schip. Het probleem zit hem erin dat als we het schip laten vergaan en tegelijkertijd door willen zwemmen, ik niet zou weten welke kant we op moeten. We kunnen ook proberen om ondanks alle tegenslagen onze schouders eronder te zetten en midden in de storm de boot te repareren. Het is natuurlijk niet zo dat we, als we het schip laten zinken, een fraaiere boot kunnen bouwen. Het is ontzettend belangrijk om het schip dat we nu hebben op te knappen. Het heeft flink te lijden gehad tijdens de economische crisis en de daaropvolgende maatschappelijke en politieke crises; we zijn halverwege blijven steken. We kregen één munt en één markt en daarna is het proces van politieke en sociale integratie tot stilstand gekomen.’

Zoals Delors heeft gezegd: Europa is een fiets. Je trapt door of je valt om.

‘Het schip vaart in een sterke stroming, maar met motoren die er niet voor zijn uitgerust.’

Wat staat er voor ons op het spel bij de komende Europese verkiezingen?

‘Het zijn cruciale verkiezingen. De keuze is desintegratie of meer cohesie, een gesloten Europa of een open Europa. Het gaat al niet meer over een clash tussen links en rechts, maar tussen democraten en ultranationalisten, tussen een open Europa of een autarkisch Europa waarin de handelsverdragen geen rol meer spelen. De uitkomsten van de verkiezingen op 26 mei dicteren wie voorzitter wordt van de Europese Commissie, wie Eurocommissaris, wie president van het Europees Parlement, voorzitter van de Europese Raad, hoofd van de Europese Centrale Bank. Er kan zich een radicale verandering voltrekken, Europa kan zelfs verdwijnen.’

Er kan zich een radicale verandering voltrekken

Desondanks hebt u besloten een partij genaamd +Europa op te richten. U hebt zich niet veel aangetrokken van de adviezen van de marketeers.

‘Dat past niet bij me. Als ik me tijdens de strijd die ik in het verleden heb geleverd had laten leiden door populariteitspolls, dan zou ik waarschijnlijk geen enkel gevecht hebben gewonnen. We hebben in Italië dertig jaar gedaan over de legalisering van het levenstestament en er wordt alweer over gediscussieerd. Ik besef dat dat een impopulair onderwerp is om voor te strijden, net als de migrantenkwestie, waar ik me vanuit humanitair maar ook rationeel oogpunt mee bezighoud. Dat is net zo goed een impopulair thema, maar misschien moet je er daarom juist mee voor de dag komen.’

In december beschuldigde u in de Senaat de regeringscoalitie van Lega Nord en de Vijfsterrenbeweging ervan de instituties niet te respecteren en een farce te maken van het stemrecht. Aan het eind van uw betoog was geëmotioneerd. Wat raakte u?

‘Vooral aan het einde van mijn interpellatie begon men tegen me te schreeuwen en verwensingen naar mijn hoofd te slingeren. Dat was niet fijn. Het lijkt wel of er in deze zittingstermijn alleen nog maar geschreeuwd kan worden in het parlement. De Senaat is geen voetbalstadion. Als er niet meer gedebatteerd kan worden over amendementen, er niet meer geanalyseerd mag worden en er alleen ruimte is voor schreeuwpartijen, dan raakt me dat enorm. Maar dat was slechts de laatste episode van een reeks. De scheiding tussen ministeries bestaat niet meer. We hebben twee vicepremiers, maar een van de twee is minister van zo ongeveer alles. De minister van Binnenlandse Zaken (Matteo Salvini) is één dag minister van Volksgezondheid, de volgende dag is hij minister van Verkeer en Waterstaat en dan is hij weer verantwoordelijk voor de politie. Ze moeten helemaal niets hebben van onafhankelijke autoriteiten, die ze ervan betichten partijdig te zijn en in dienst te staan van de elite.

‘De rechtsstaat valt uit elkaar. Het gaat hier niet om uit de hand gelopen partijdiscipline. Hier is iets anders aan de hand. Het gaat om een aanval op de democratie zoals we die de afgelopen decennia eerder hebben gezien. Een democratie die niet perfect is, maar die de minst slechte van alle opties is, en die de benodigde antistoffen in zich herbergt om van binnenuit te verbeteren als de wil er is. Wat zich nu voordoet, is een totale breuk. Er is een regering aan de macht die denkt alles te kunnen maken omdat er op hen is gestemd. Maar zo werkt het niet. Een democratie is er niet om de rechten van de meerderheid te beschermen, maar die van de minderheid. En daar is nu geen sprake van.’

U kwam met 28 jaar in het parlement. Een jaar eerder had u zich laten arresteren omdat u andere vrouwen had geholpen bij het laten uitvoeren van een abortus. En twee jaar later, in 1978, had Italië een abortuswet. Hoe hebt u in zo’n kunnen boeken?

‘De strijd tegen illegale abortus was door onze partij (Partito Radicale, de partij waarvan Bonino al haar hele leven lid is) lang daarvoor al geïnitieerd. In 1974 won de partij het echtscheidingsreferendum, werd de wet Gewetensbezwaren aangenomen, mocht je vanaf achttien jaar stemmen en werd het familierecht herzien. Het was een geweldige periode, waarin allerlei maatschappelijke en seculiere hervormingen werden doorgevoerd – vaak met steun van de katholieken, op een andere manier zou het niet hebben gekund. Die periode heeft kort geduurd, maar is van grote betekenis geweest voor ons land. De abortuswet is via compromissen tot stand gekomen, maar was afdoende. Hij staat nu weer onder druk, vooral omdat er in Italië veel gynaecologen en anesthesisten met gewetensbezwaren zijn en omdat chemische abortus lastig is. Het is een reeks problemen waarvoor deze regering met haar hang naar reactionaire nostalgie ons stelt.’

De keuze is desintegratie of meer cohesie, een gesloten Europa of een open Europa

Er zijn mensen die zeggen dat het vroeger beter was, zelfs met Berlusconi. Was dat zo?

‘Nog zo’n stereotype: je hoeft alleen maar naar het verleden te kijken om te zien dat alles beter was. Maar dat is niet zo. Onze democratie, net als alle andere, was allesbehalve perfect en werd bedreigd. Ik doel hiermee op wat Pannella de werkelijke democratie noemde, het werkelijke socialisme.’

Het lijkt wel of u enthousiaster bent over Europa dan over Italië…

‘Dat komt omdat ik een aantal jaren geleden de gevolgen van de desintegratiepolitiek van de populisten en nationalisten goed op mijn netvlies kreeg. Vandaar dat we de partij vorig jaar +Europa hebben genoemd. Meer Europa wil zeggen meer Italië, wil zeggen dat de economische en maatschappelijke uitdagingen waar we voor staan in een Europese context geplaatst moeten worden, niet in een autarkische context. Ik voelde hoe een ultranationalistische golf onze kant op kwam. Wat ik niet besefte, was dat het geen golf was maar een tsunami. Maar al had ik dat wel meteen begrepen, ik weet niet wat ik had kunnen doen.’

En wat vindt u van de jongerenmanifestaties tegen klimaatverandering, die in verschillende landen plaatsvinden?

‘Gelukkig komt het activisme terug in politiek! Daarna zul je ze een beetje institutioneel moeten bijscholen, maar het verheugt me dat een aantal jongeren zich niet langer tevreden stelt met een berichtje op Facebook of een tweet, en dan denkt dat hun politieke bijdrage is geleverd. Nee, ze gaan naar pleinen om te protesteren! Ze hebben natuurlijk een punt, het behoud van het milieu dat in veel landen nog niet op de agenda staat.’

U gooit uw lichaam vaak letterlijk in de strijd. Tijdens een hongerstaking verloor u ooit zeven tanden.

‘Dat was in 2001. Ik zal het nooit vergeten.’

Wat was dat toch met die massale protesten? Waarom werden ze een tijdlang minder belangrijk in de politiek?

‘Veel problemen die onrust veroorzaken, werden geannexeerd door de partijen en op die manier stilgehouden. De feministische beweging bijvoorbeeld: op een gegeven moment richtte elke politieke partij een vrouwenafdeling op. Vast en zeker met de beste bedoelingen, maar zo ontstond er een nieuwe manier om met feminisme om te gaan, die haaks stond op vroegere tradities. Daarna kreeg je een periode waarin allerlei bewegingen opkwamen, maar die hadden weinig structuur en verdwenen daardoor langzaam weer. En toen kwam de technologische revolutie. Onlangs zat ik met een paar vriendinnen een pizza te eten in een restaurant en naast ons zaten twee gezinnen – vader, moeder en twee kinderen – die veertig minuten lang geen woord met elkaar wisselden. Elk gezinslid zat naar zijn mobiel te staren. Dat maakte een enorme indruk op me. Ik moet niets hebben van tweets, ik heb er nog nooit een geschreven.’

Waarom moet u er niets van hebben?

‘Omdat de wereld complex is, dat kun je niet terugbrengen naar 140 tekens. Iedereen maakt ingewikkelde situaties mee, die vaak niet eenduidig zijn; je gevoelens, je wrok moet je rustig ontrafelen. De mens is complex, een vat vol tegenstrijdigheden. De technologie – hoewel er fantastische toepassingen zijn – heeft zijn grenzen. Nepnieuws, beledigingen, alle onderbuikgevoelens die geuit kunnen worden… Ik wil de technologie niet demoniseren, ik maak er net zo goed gebruik van. Ik wil alleen wijzen op hoe verslavend het is, net als drugs, wijn, sigaretten – trouwens, mag ik een sigaretje van je?’ (zegt ze tegen haar secretaresse Clara).

U rookt nog steeds?

‘Ja, en ik vind het nog lekker ook. Zoals mijn vader altijd zei, is het verdomde frustrerend om gezond dood te gaan. Als ik dan zo nodig dood moet, laat me dan tenminste ziek doodgaan.’

U zegt dat u angstig bent. Maar u dwong de guerrillabeweging van Guinee-Bissau te gaan praten met de regering van het land, u bent gearresteerd door de taliban. Als u angstig bent, kunt u dat goed maskeren.

‘Ik verberg het niet, ik deal ermee. Ik denk altijd aan wat mijn goede vriendin Adelaide Aglietta, secretaris van de Partito Radicale, zei: moedig zijn betekent niet dat je geen angst hebt, maar dat je ermee dealt. Als je niet bang bent, doe je vaak domme dingen.’

Als ik dan zo nodig dood moet, laat me dan tenminste ziek doodgaan

Hoe gaat het nu met u? U hebt gezegd: ik ben niet mijn tumor. Vindt u het vervelend als er wordt geïnformeerd naar uw ziekte?

‘Ik denk dat langzamerhand het idee verdwijnt dat je ziektes moet verbergen. Ik prijs mezelf gelukkig, want ik was er vrij vroeg bij en heb een aantal specialisten gevonden die mij zien als een mens. Ik heb tegen hen gezegd: houden jullie je bezig met mijn long, dan zorg ik voor de rest. Ik weet nog dat ze tegen me zeiden dat het belangrijkste was dat ik de zin om te leven behield, dat ik een project had waarvoor ik kon leven. Dat was fundamenteel. De kans dat die verdomde kleincellige longtumor recidiveert, is 80 procent, en hij kan zich uitzaaien naar andere organen. De eerste vijf tot zeven jaar moet alles onder controle worden gehouden. Dit is mijn vierde jaar, en hier ben ik – een beetje angstig, dat wel.’

Al sinds de jaren negentig wordt u genoemd als de volgende president van Italië.

‘Volgende vraag?’

Maar misschien lukt het deze keer.

‘Nee. Laten we verder gaan met het interview.’

Het Europees Parlement waarschuwde een paar weken geleden dat de vrouwenrechten in Europa achteruit hollen. Lopen we het risico dat The Handmaid’s Tale niet langer een dystopie is?

‘Ik heb mijn vriendinnen, die te lang in de illusie van gelijke rechten hebben geleefd, voorgehouden: voor een recht strijden en het krijgen betekent niet dat je dat recht altijd zult behouden. We kunnen vooruit gaan, maar ook achteruit. Net als bij de democratie, moet je je rechten dag in dag uit voeden, verdedigen en proberen een stap verder te zetten. Want het kan zomaar zijn dat je op een dag wakker wordt en geen rechten meer hebt. Maar ze luisteren niet naar me. Natuurlijk zijn er dingen verbeterd, en als ik denk aan dit land toen ik jong was, is het op het gebied van vrouwenemancipatie niet te vergelijken met vroeger. We hebben laten zien dat veranderingen mogelijk zijn; en als er mogelijkheden zijn, dan moet je een poging wagen.’

In de jaren zeventig hebt u twee meisjes in huis genomen, en u vertelde ooit hoe pijnlijk het was toen u afscheid van hen moest nemen. Toch hebt u altijd gezegd dat u geen kinderen wilde. Hoe kan het dat er nog altijd onbegrip is voor zo’n standpunt?

‘Het stereotype van moeder de vrouw en echtgenote bestaat al duizenden jaren. Het is er altijd geweest. Om daarmee af te rekenen is lastig. Voor een man is ambitieus zijn een deugd, als een vrouw dat is, dan geeft dat meteen een rare bijsmaak, alsof ze een social climber is. Vooral in onze zuidelijke landen, waar het katholieke geloof nog sterk aanwezig is, is er een duidelijk vooroordeel: of de vrouw zondigt, en dan is ze een soort Maria Magdalena, of ze is een heilige. En de vrouwen van vlees en bloed zitten daar precies tussen in, ze zijn noch het een noch het ander, of ze zijn het allebei.’

Daar staat een foto waarop u met haaien zwemt. De opdracht zegt: ‘Hoed je voor de haaien die niet bijten.’ Wie zijn dat?

(Lachend) ‘Dat zijn de mensen. De echte haaien, als je ze met rust laat, zijn ze zelfs mooi om naar te kijken. De tweebenige bewoners van de aarde zijn veel gevaarlijker.’

Auteur: Mariangela Paone

El País Semanal
Spanje | weekblad | oplage 397.000

Magazine dat meekomt met de zaterdagkrant. Opgericht in 1976, is van doorslaggevende betekenis geweest voor de overgang van dictatuur naar democratie. Prachtige tabloidkrant met exquise journalisten en bijdragen van grote Spaanse schrijvers.