Amerika is in de ban van Vladimir Poetin, die zou proberen de presidentsverkiezingen te beïnvloeden. De Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev waarschuwt dat het Westen zijn rol niet te groot moet maken.
Gaat de Russische president Vladimir Poetin straks de nieuwe president van de VS kiezen? Lijkt me niet. Maar als je de stortvloed aan opiniestukken over de vermeende Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen leest, zou je het bijna gaan denken.
Het doet mij een beetje denken aan het absurdistische verhaal ‘Operatie Burning Bush’ van de Russische satiricus Viktor Pelevin. Daarin wordt een eenvoudige docent Engels vanwege zijn krachtige stem door de Russische inlichtingendienst gerekruteerd voor een speciale missie: hij moet president George W. Bush toespreken via een speciaal bij hem geïmplanteerde kies. Op last van het Kremlin doet hij zich voor als God en geeft Bush opdracht Irak binnen te vallen. Later in het verhaal blijken de Amerikanen in de jaren tachtig een soortgelijke operatie te hebben uitgevoerd: toen was Gorbatsjov door de CIA wijsgemaakt dat de geest van Lenin hem opdracht gaf om de perestrojka in gang te zetten, wat tot de val van de Sovjet-Unie zou leiden.
Dit is natuurlijk nooit gebeurd, hoeveel idiote plannen de CIA in de Koude Oorlog ook heeft proberen uit te voeren. Maar met de combinatie van deze twee complotten illustreert Pelevin in zijn verhaal de paranoia die Moskou in zijn greep heeft: alles wat in Rusland verkeerd gaat, is het gevolg van een geheime Amerikaanse operatie. En hoewel het verhaal ruim voor de huidige verkiezingscampagne is geschreven, lijkt het inmiddels net zo actueel voor de Verenigde Staten.
Commentatoren zien overal de hand van Poetin in: van de Brexit en de golf van euroscepsis in West-Europa tot de opkomst van Trump in Amerika
De mate van anti-Amerikaanse paranoia in Rusland valt nauwelijks te onderschatten. In regeringskringen is men ervan overtuigd dat de Moskouse demonstraties van 2011 en 2012 door het buitenland waren georganiseerd en dat de Oekraïense Maidan-revolutie van 2013 en 2014 door het Westen is ingefluisterd en gefaciliteerd. Zelfs in de dalende olieprijs ziet men een CIA-complot.
Westers complotdenken
Er zit ook wel een kern van logica in die waanzin. In een wereld waarin landen steeds meer van elkaar afhankelijk zijn, en de grens tussen binnen- en buitenlandse politiek steeds verder vervaagt, wordt inmenging in de binnenlandse politiek van je tegenstanders – en zelfs je buurlanden – een logisch en algemeen aanvaard onderdeel van het spel. Maar het is opvallend hoezeer ook het Westen inmiddels in de greep raakt van dit soort complotdenken. Commentatoren zien overal de hand van Poetin in: van de Brexit en de golf van euroscepsis in West-Europa tot de opkomst van Trump in Amerika. De Poetin-paniek in het Westen is al net zo radicaal als de Russische paranoia over westerse complotten.
En vooruit, zoals een bekende grap luidt: dat je toevallig paranoïde bent, wil nog niet zeggen dat ze niet achter je aan zitten. Het is niet zo gek om te denken dat Poetin hoopt dat Trump president wordt (al valt te betwijfelen of hij daarmee echt goed af zou zijn). En de Democraten zijn terecht bezorgd over Russische inmenging in hun interne partijpolitiek. Maar het voert echt veel te ver om te denken dat Russische bemoeienis deze verkiezingen kan beslissen, of dat Rusland dat zelfs maar zou proberen. De activiteiten van het Kremlin zijn eerder een duistere tegenhanger van het type ‘democratiebevordering’ dat de VS in een land als Rusland beoefent, door het financieren van liberale ngo’s die nog wat tegenwicht bieden aan Poetins machtsmonopolie. Vervelend en mogelijk zorgwekkend, maar geen echte bedreiging.
Het echte probleem schuilt hem in wat die paranoia met je doet. Het is verontrustend hoe graag westerse politici en opinieleiders de problemen van onze democratie afschuiven op de invloed van Russische propaganda en de manipulaties van de FSB [de Veiligheidsdienst van de Russische Federatie]. Natuurlijk zal Poetin van een Brexit profiteren, en misschien heeft hij zelfs geprobeerd de uitslag te beïnvloeden, maar is dat echt het probleem? En denken we echt dat de xenofobe aanhang van Trump als sneeuw voor de zon verdwijnt zodra het Kremlin besluit Hillary Clinton te steunen?
Die ‘Poetin heeft het gedaan’-mentaliteit van serieuze westerse politici, analisten en media is zorgwekkend, omdat je zo een beeld creëert van een almachtige Russische leider waar wij machteloos tegenover staan. Door alle schuld op Moskou te schuiven gaan we voorbij aan de ernstige problemen in onze eigen samenleving, en reduceren we alle onzekerheden en risico’s van een wereld waarin alles met alles samenhangt tot het simpele zwart-witschema van rivaliteit tussen grote mogendheden.
Het verschaft ons geen inzicht in Rusland en zijn machtsstructuren, en maakt het niet gemakkelijker om effectief beleid tegenover dat land te ontwikkelen. Onbedoeld bevestigt de Poetin-paniek bovendien het beeld dat het Kremlin wil uitdragen van Rusland als machtig land met een sterke leider – terwijl de Russische regering er niet in slaagt om in eigen land voor economische welvaart en sociale rechtvaardigheid te zorgen. Ongewild versterkt men het door Poetins propagandamachine neergezette imago van Rusland als geostrategische ninjastrijder die zonder een spoor achter te laten verkiezingen verstoort en informatie-netwerken infiltreert.
Strategie
De boodschap ‘Poetin heeft het gedaan’ is niet alleen onbedoelde propaganda, maar lijkt ook geen strategie die veel stemmen zal opleveren. Volgens recente peilingen van het Pew Research Center hebben de meeste Amerikanen en Europeanen weliswaar een negatief beeld van de Russische president, maar voelen de meeste Amerikanen zich niet echt bedreigd door Moskou. Ze maken zich vooral zorgen over terrorisme, de radicale islam, cyberaanvallen, verlies van werkgelegenheid, goedkope Chinese export en vooral migratie. De obsessie met Poetin bevestigt slechts de Republikeinse boodschap dat de Democraten het contact met de gewone Amerikaan kwijt zijn. Trump is de kandidaat van de duivel, maar door die Poetin-obsessie lijkt Clinton soms de kandidaat van gisteren.
In de krankzinnige wereld van tegenwoordig zal de eerste prioriteit van de volgende president moeten zijn om te zorgen dat Amerika zijn verstand niet verliest. Het afzweren van Poetin- paranoia zou een welkome eerste stap zijn in het onschadelijk maken van Ruslands destabiliserende internationale invloed.
Auteur: Ivan Krastev
The New York Times
Verenigde Staten, dagblad, oplage 1.120.402
De krant der kranten, met als motto ‘All the news that’s fit to print’. Won meer journalistieke prijzen dan enig ander medium.
