Brazilië lanceert ‘dWallet’, een proefproject waarmee burgers geld kunnen verdienen met digitale gegevens. Hiermee loopt het land vooruit op vergelijkbare initiatieven in de Verenigde Staten.
In april kondigde Brazilië de lancering aan van een proefproject op het gebied van gegevensbezit, waarmee burgers hun eigen digitale voetafdruk kunnen beheren, bezitten en verkopen. Het is het eerste nationale initiatief in zijn soort ter wereld. Het project wordt gerund door Dataprev, een staatsbedrijf dat technologische oplossingen levert voor sociale overheidsprogramma’s. Dataprev werkt hierbij samen met DrumWave, een in Californië gevestigde onderneming die gespecialiseerd is in de waardering en commercialisering van data. ‘Momenteel krijgen mensen niets voor de data die ze delen,’ zegt Brittany Kaiser, medeoprichter van de Own Your Data Foundation en bestuursadviseur van DrumWave, tegen Rest of World. ‘Brazilië heeft nu besloten dat zijn burgers de eigendomsrechten over hun gegevens moeten krijgen.’
Op het gebied van datahandel loopt Brazilië voor op de Verenigde Staten, waar een initiatief uit 2019 van de Californische gouverneur Gavin Newsom, voor ‘datadividend’, nooit van de grond kwam. De stad Chicago slaagde er wel in om overheidsdata op de markt te brengen, en maakt onder meer gegevens over vervoer en onderwijs te gelde. Als het wordt uitgevoerd, is het proefproject in Brazilië de eerste publiek-private samenwerking ter wereld waarbij niet bedrijven maar burgers deelnemen aan de internationale datamarkt. Die heeft momenteel een waarde van 4 miljard dollar, en dat zal naar verwachting stijgen tot meer dan 40 miljard dollar in 2034.
Het systeem is vergelijkbaar met de werking van third-party cookies
In het project zal een kleine groep Brazilianen een ‘data wallet’ gebruiken om flitsleningen af te sluiten. Als gebruikers een nieuwe lening aanvragen, worden de gegevens in het contract verzameld in de wallet, waarop bedrijven vervolgens kunnen bieden. Deelnemers aan het project hebben de mogelijkheid om zich terug te trekken. Het systeem is vergelijkbaar met de werking van third-party cookies [cookies van derden], maar in plaats van de cookies simpelweg te weigeren of accepteren, kun je er ook voor kiezen om er geld mee te verdienen.
De ‘dWallet’ stelt gebruikers in staat de data die zij door hun dagelijkse activiteiten genereren op een ‘dataspaarrekening’ te storten. Nadat een gebruiker het aanbod van een bedrijf voor zijn of haar data heeft geaccepteerd, wordt de betaling in de dWallet gestort en kan deze direct worden overgemaakt naar een bankrekening.
Historische disbalans
Volgens Kaiser zal het project ‘de historische disbalans in de digitale economie corrigeren’. Door het verhandelen van data worden de persoonlijke gegevens die bedrijven verzamelen, classificeren en filteren om hun bedrijfsvoering te verbeteren, van waarde voor degenen die deze gegevens leveren. ‘Dit project kan de basis leggen voor een model van data-eigendom dat financiële inclusie bevordert en de digitale economie opnieuw vormgeeft, vanuit een rechtvaardiger perspectief,’ aldus Rodrigo Assumpção, president van Dataprev, in een verklaring in april.
Dataspecialisten in Brazilië – dat over de meest uitgebreide regelgeving voor gegevensbescherming in Latijns-Amerika beschikt – maken zich echter zorgen dat dit nieuwe model de prijs van data zal opdrijven, waardoor de datamarkt ontoegankelijk wordt voor kleinere bedrijven en overheidsinstellingen met een beperkte budget. Ook zou het project de kloof kunnen vergroten in een land dat nog altijd niet over een goede digitale infrastructuur beschikt voor zijn landelijke gebieden. ‘We gaan de helft van het land, de mensen die niet kunnen lezen, vragen om te beslissen of hun digitale gegevens voor een bepaald bedrag verkocht mogen worden,’ zegt Pedro Bastos, onderzoeker bij Data Privacy Brazil, tegen Rest of World. ‘Mensen in kwetsbare situaties zullen dan ‘ja’ zeggen, en dat zou tegen hen gebruikt kunnen worden.’
Wereldwijd was de commercialisering van data tot nu toe vooral het domein van de private sector. Bedrijven zoals Datarade, Amazon, IBM en Microsoft hebben datamarktplaatsen opgezet waar klanten datasets kunnen kopen voor grote taalmodellen en andere vormen van kunstmatige intelligentie. In het Midden-Oosten hebben Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten hun eigen, door de overheid gesteunde infrastructuur opgezet om data te verhandelen. In China mogen bedrijven data als bezit beschouwen, en de Verenigde Naties hebben gezegd dat landen de economische waarde van data mogen meenemen in hun bbp-berekeningen. Het opvallende aan het project van Brazilië is dat het de private sector en de overheid samenbrengt, ‘waardoor het een grotere kans heeft om aan te slaan’, aldus Kaiser.
Het maakt Brazilië tot ‘een wereldwijd referentiepunt voor initiatieven op het gebied van data-eigendom’
In 2023 stelde het Nationaal Congres van Brazilië een wetsvoorstel op dat data classificeert als persoonlijk eigendom. De huidige wet op gegevensbescherming in het land beschouwt data als een persoonlijk, onvervreemdbaar recht. De nieuwe wetgeving geeft burgers volledige rechten over hun persoonlijke gegevens, met name gegevens die worden gecreëerd ‘door het gebruik en de toegang tot online platforms, apps, marktplaatsen, websites en elk apparaat dat met het internet is verbonden’. De wet wil garanderen dat bedrijven hun klanten voordelen en financiële beloningen bieden, waaronder betalingen als ‘compensatie voor het verzamelen, verwerken of delen van gegevens’. Het wetsvoorstel kreeg steun van zowel linkse als rechtse partijen en ligt momenteel ter goedkeuring in de senaat. Het project betekent een belangrijke verandering,’ zegt een woordvoerder van DrumWave tegen Rest of World. Het maakt Brazilië tot ‘een wereldwijd referentiepunt voor initiatieven op het gebied van data-eigendom’. De woordvoerder wil niet ingaan op vragen over de mogelijke schade voor nieuwe en kleine bedrijven, of voor kwetsbare sociaaleconomische groepen.
Als het wetsvoorstel wordt goedgekeurd, kunnen bedrijven sneller en nauwkeuriger gegevens verzamelen en kunnen gebruikers meer inzicht krijgen in de manier waarop hun gegevens worden gebruikt, zegt Antonielle Freitas, functionaris voor gegevensbescherming bij Viseu Advogados, een advocatenkantoor dat gespecialiseerd is in digitaal en consumentenrecht. Als dataverzameling wordt gecentraliseerd via gereguleerde databemiddelaars, kan de overheid profiteren door burgers te betalen voor het op grote schaal leveren van geanonimiseerde data, aldus Freitas. Deze datasets vormen de basis voor meer gepersonaliseerde publieke diensten, met name in sectoren als de gezondheidszorg, het openbaar vervoer, openbare veiligheid en het onderwijs, zegt ze.
Weerstand
Maar soortgelijke projecten stuiten elders op weerstand. Zo zijn in de VS federale wetsvoorstellen omtrent gegevens- en privacybescherming vastgelopen, zoals de American Data Privacy and Protection Act van 2022 en de American Privacy Rights Act van 2024. Volgens de Electronic Frontier Foundation, een non-profitorganisatie voor digitale rechten, ondermijnen deze wetsvoorstellen bestaande wetten zoals de California Consumer Privacy Act (2020), die gebruikers betere bescherming bieden tegen privacyschendingen. ‘De Amerikaanse staten willen hun autonomie niet opgeven aan federale instellingen,’ zegt Victor Quintiere, hoogleraar rechten aan het University Center of Brasília, tegen Rest of World. In Brazilië zijn sommige mensen enthousiast om het proefproject uit te proberen. Voor Maximilian Rodrigues, hoogleraar informatica in Mato Grosso, in Centraal-Brazilië, biedt het project een kans om de toegang tot zijn eigen gegevens te reguleren. ‘Als je een aanbod weigert, kunnen bedrijven je data niet gebruiken,’ zegt hij tegen Rest of World.
‘Het data-ecosysteem zal niet worden bepaald door wie het meeste vertrouwen en integriteit biedt, maar door wie het rijkst is’
Maar niet iedereen is even digitaal aangelegd. Inaf, het Braziliaanse instituut voor onderzoek naar analfabetisme, meldde vorig jaar dat 95 procent van de functioneel analfabete bevolking van Brazilië – drie op de tien inwoners – een lage digitale vaardigheid heeft. Grote delen van het land, waaronder stedelijke gebieden, kampen met trage internetverbindingen, waardoor er minder data worden gegenereerd. Volgens onderzoeker Bastos zou datahandel kwetsbare mensen onder druk kunnen zetten om hun privacy op te geven in ruil voor een vlotte uitbetaling, vergelijkbaar met wat World (voorheen Worldcoin) in tientallen landen heeft gedaan. Dat bedrijf, mede opgericht door Sam Altman van OpenAI, scande in Brazilië de irissen van meer dan vierhonderdduizend mensen; in januari schortte de overheid het project op, omdat het deelnemers onvoldoende kans bood om zich terug te trekken.
‘Zodra je data als een economisch goed gaat behandelen, ondermijn je de logica achter de bescherming van persoonlijke gegevens,’ zegt Bastos. Het data-ecosysteem ‘zal niet langer worden bepaald door wie het meeste vertrouwen en integriteit kan bieden, maar door wie het rijkst is’.
