De Mexicaanse arts en schrijver Arnoldo Kraus reflecteert op het wereldwijde verlangen naar het einde van de pandemie en de opgekropte frustratie van de afgelopen twee jaar.
Arnoldo Kraus (71) is internist, schrijver en oprichter van het Colegio de Bioética (College voor Bio-ethiek). In 2020 publiceerde hij Bitácora de mi pandemia (Logboek van mijn pandemie) en onlangs stelde hij de bundel Suicidio (Zelfmoord) samen, met essays van twintig auteurs. Kraus, die als docent is verbonden aan de medische faculteit van de Universidad Nacional Autónoma de México, vertelt hoe hij zich tijdens de eerste periode van de pandemie vastklampte aan een gevoel van optimisme, maar dat ‘die hoop verdampte’ naarmate de maanden verstreken. Kraus heeft geen WhatsApp, geen Facebook en geen Twitter. Hij zegt dat hij het redt met zijn oude mobieltje, want hij praat liever met zijn patiënten dan dat hij zijn tijd verdoet met het sturen van berichtjes.
In zijn behandelkamer neemt de arts dan ook de vaste telefoon van de haak om precies dat te doen: praten. Praten over wat het coronavirus ons heeft ontnomen, over het wijdverbreide verlangen een punt achter deze pandemie te zetten en de keerzijde, de wijdverbreide, opgekropte frustratie van de afgelopen twee jaar. ‘Als scholen daartoe de mogelijkheden hebben, moeten ze gaan lesgeven over corona en de impact die het virus wereldwijd heeft gehad,’ aldus Kraus.
Op de dag dat staatssecretaris Hugo López-Gatell zei dat de piek van de vierde golf voorbij was, werden er in Mexico meer dan achthonderd coronadoden gemeld, het hoogste aantal sinds september. Wat zegt dat over de stand van de pandemie in Mexico?
‘Hier hebben we een serieus probleem te pakken: geloven we de regeringscijfers met betrekking tot het aantal doden, de besmettingen en de ziekenhuisopnames? Persoonlijk geloof ik de regering niet. Veelvuldig zie ik dat wat López-Gatell zegt niet strookt met hoe ik erover denk en wat ik hoor van mijn collega’s. Tot voor kort sprak men bijvoorbeeld in de Verenigde Staten over om en nabij de miljoen besmettingen per dag, in een land met 330 miljoen inwoners. In Mexico werd gesproken van dertig- tot veertigduizend positieve testuitslagen, op een bevolking van 120 miljoen mensen. Er is dus een enorm verschil tussen het aantal positieve testen in de VS en dat in Mexico. Zulke dingen bevreemden ons, we voelen ons er ongemakkelijk bij.
De werkelijkheid is dat we het pandemieprobleem nog niet de baas zijn. Nagenoeg geen enkel land is dat. Alle landen melden grote aantallen positieve testuitslagen. Er bestaat dus een kloof tussen de mensen die oprecht en met een zekere mate van fanatisme de regeringscijfers geloven en de mensen die daar vraagtekens bij zetten.’
Wanneer vertrouwde u de officiële cijfers niet langer?
‘Mijn wantrouwen was er nagenoeg vanaf het begin. Bijvoorbeeld toen ik zag dat de president bij officiële gelegenheden geen mondkapje droeg. Toen López-Gatell op persconferenties verzekerde dat er geen reden was tot paniek, maar dat daar wel degelijk sprake van was bij de bevolking. Toen ik de hoeveelheid coronadoden in andere landen vergeleek met wat er hier werd gerapporteerd en gezegd.
De regering ontkent glashard. Ik spreek veel infectiedeskundigen en epidemiologen uit de hoofdstad en andere delen van het land, en de informatie die de regering over de epidemie geeft strookt niet met wat ik van collega’s hoor. Er zijn veel mensen thuis gestorven uit armoede, omdat er niet voldoende ziekenhuiscapaciteit was of omdat ze de ziekenhuizen niet vertrouwden. Een groot deel van die gevallen zien we niet terug in de officiële cijfers. In vergelijking met een eerder stadium van de pandemie is het aantal sterfgevallen het afgelopen anderhalf jaar enorm gestegen.’
Waarin is de regering in deze gezondheidscrisis vooral tekortgeschoten?
‘Het belangrijkste is dat ze de waarheid voor zich hebben gehouden, ze hebben de bevolking niet verteld dat we te maken hebben met een ernstig probleem waar we nog geen oplossingen voor hebben, en niet alleen niet in Mexico, maar nergens ter wereld.
Ik ben van mening dat de link tussen armoede en ziekte het grootste probleem is. Die link is giftig en dodelijk. Bijna de helft van de Mexicaanse bevolking is arm tot zeer arm en verschillende studies laten zien dat de meeste doden arm waren. Ik vind dat de regering dat moet erkennen.
Veel mensen overlijden doordat er geen plek is waar ze naartoe kunnen; de reguliere ziekenhuizen houden hun deuren gesloten en voor privéklinieken hebben ze het geld niet. Ik zeg dus niet dat er betere gezondheidszorg wordt geleverd in privéklinieken, wat ik zeg is dat de reguliere ziekenhuizen dan weer wel en dan weer niet overbezet waren. Ook ontkenden bepaalde delen van de bevolking de pandemie, waardoor ze pas naar een ziekenhuis gingen als ze al vergevorderde symptomen hadden.’
Wat ging er goed?
‘Wat goed ging is het vaccinatieprogramma, en het aantal vaccinaties stijgt nog steeds. Een groot deel van de bevolking is gevaccineerd en ik wil graag geloven dat de overheid in alles rond het vaccinatiebeleid juist heeft gehandeld. Nog een positief punt is dat mensen zich bewuster zijn geworden van het gebruik van mondkapjes; ze worden hier meer gebruikt dan in diverse Europese landen en de Verenigde Staten, althans dat is wat ik zie.
Maar die goede maatregel verdampt als veel van onze hoogwaardigheidsbekleders geen mondkapje dragen, zelfs de president niet. López Obrador wordt door veel mensen bewonderd, en doorgaans imiteer je degene die je bewondert: dus als de president er geen draagt, waarom zou ik er dan wel een dragen? Er is een disbalans tussen de ingrijpende maatregelen en de toespraken van de president, ze weerspiegelen de werkelijkheid niet, noch wat door wetenschappers is aangetoond.’
Vindt u het juist dat men López-Gatell wil vervolgen voor dood door nalatigheid?
‘Al vanaf het begin bestonden er grote twijfels over López-Gatell. Als je de laatste vijfhonderd artikelen bestudeert die over zijn beleid zijn geschreven, dan zie je dat hij er enorm van langs krijgt. Dat gezegd hebbende, ik vind het niet goed dat mensen een rechtszaak tegen hem willen aanspannen. Wat hij gedaan heeft is fout, maar ik geloof niet dat hij alleen verantwoordelijk is voor het aantal coronadoden en -besmettingen.
Feit is dat de regering bij haar aantreden te maken kreeg met een gezondheidszorgsysteem dat de afgelopen jaren flinke butsen had opgelopen. De gezondheidszorg in Mexico is niet iets om trots op te zijn. Het was een krakkemikkig systeem, al was de ziekenfondsverzekering duizendmaal beter dan wat er nu voor in de plaats is gekomen. De verantwoordelijkheid kun je niet afschuiven op deze regering, die er nu drie jaar zit; de laatste twintig, dertig, ja zelfs veertig jaar heeft de bevolking niet kunnen rekenen op een goede gezondheidszorg. Vergeet niet dat López Obrador in het begin beloofde dat we net zo’n gezondheidszorg zouden krijgen als in Denemarken en Zweden. Zoiets was geweldig geweest en ik had een diepe buiging gemaakt als dat was gebeurd, maar het is niet gebeurd. Laten we niet alles afschuiven op de pandemie, we moeten ons ook verdiepen in de fouten die regeringen hebben gemaakt.’
Hoe kan het dat we bij elke mijlpaal – de vaccinaties, omikron – denken dat het einde van de pandemie in zicht is?
‘Velen zullen het niet met me eens zijn, maar ik denk dat hoe meer we over het virus weten, hoe minder we eigenlijk weten; dat zie je aan omikron. Toen we dachten dat we al een eind op weg waren, waren daar de deltavariant en andere varianten. De komst van vaccins bracht ons hoop, ze zijn onmiskenbaar zeer effectief, enkele bieden bescherming van wel 90 procent. Tegelijk kreeg je groepen antivaxers, en dat heeft ons geen goed gedaan. En dan zijn er nog landen in Afrika en andere regio’s waar slechts 10 procent van de bevolking is gevaccineerd, terwijl andere landen een vaccinatiegraad van 70 procent hebben.
De hele wereld verlangt naar het einde van deze pandemie, maar dat einde is nog niet in zicht. We hebben een medicijn nodig dat het virus kan bestrijden, zoals tegen griep. Er is goede hoop, maar we staan nog met lege handen. Als het zover is, is er reden voor optimisme. Maar ik denk dat deze pandemie evenals haar voorgangers van blijvende aard is. We zullen moeten leren leven met de gedachte dat we, net als van het influenzavirus, nooit verlost zullen raken van SARS-CoV-2. Er zijn pandemieën verdwenen, maar veel komen ook weer terug. Er worden bijvoorbeeld steeds meer gevallen van mazelen gemeld, wat voor een groot deel te wijten is aan antivaxers die hun ongevaccineerde kinderen naar school sturen.’
Als je naar het verschil tussen arm en rijk kijkt: denkt u dat deze pandemie tot een ander beleid ten aanzien van dit probleem zal leiden of dat de ongelijkheid juist vergroot zal worden?
‘Ik zou graag willen aannemen dat de mens leert van zijn fouten. Ze zeggen dat de mens het enige zoogdier is dat zich tweemaal stoot aan dezelfde steen. Met alle kennis die we hebben vergaard zijn we volledig de mist in gegaan. We zijn er niet in geslaagd om kennis beter en eerlijker te verdelen. Kennis moet naar meer plekken worden gebracht, naar de arme groepen in de rijke landen, en naar de arme landen.
De link tussen armoede en ziekte is het grootste probleem
De Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds schermen trots met de grote stappen die zijn gemaakt in de armoedebestrijding. Hun juichende cijfers verbloemen de armoede, honger en vroegtijdige sterfte in bijvoorbeeld [de Mexicaanse deelstaten] Puebla en Chiapas, of in Guatemala. De cijfers zijn prachtig, maar ze kloppen niet met de werkelijkheid. Zolang medische en wetenschappelijke kennis niet beter en ethischer is verdeeld, moet je ongelijkheid en de buitensporige ambities van de machthebbers aan de orde stellen.
Ik kan dit illustreren met een anekdote: toen men erin was geslaagd een poliovaccin te maken vroeg een journalist aan Jonas Salk, de uitvinder, of hij patent op het vaccin ging aanvragen. Daarop reageerde Salk scherpzinnig met: “Kun je patent aanvragen op de zon?” Snapt u de ironie? Ik weet niet of de farmaceutische industrie als enige verantwoordelijk is voor de ongelijke distributie van het vaccin, maar ik denk wel dat ze een grote vinger in de pap heeft. Rijke landen zoals de Verenigde Staten en Israël hebben het al over een vierde vaccin. Als we niet iedereen laten profiteren van het vaccin, kunnen we nog wel eens voor nare verrassingen komen te staan.’
Welk stempel heeft de pandemie gedrukt op onze mentale gezondheid?
‘Volgens mij zijn verschillende groepen de dupe. Ik denk aan de pandemie-eenzaamheid bij ouderen die in hun huizen werden weggestopt en wier kwaliteit van leven enorm kelderde, vooral bij ouderen “die veel zorg nodig hadden”. Die moesten blijven zitten waar ze zaten, mochten niet naar buiten, werden opgesloten. Dat heeft een geleid tot een toename van het aantal depressies.
Ik denk ook aan kinderen en jongeren. Kinderen van een jaar of twee, drie, in gezinnen met voldoende financiële middelen om thuis te kunnen blijven, denken dat op het gezicht van mensen die ze buiten zien per definitie een mondkapje hoort. Die kinderen denken dat dat normaal is. Ze hebben nauwelijks sociale contacten en komen de deur bijna niet uit. Er is een andere maatschappij aan het ontstaan. Kinderen die samen met hun ouders bij mij op consult komen, zijn ontdaan omdat ze andere mensen tegenkomen, ze zijn niet gewend om met anderen te spreken. Welke gevolgen zal dit hebben? Aan de twee uiteinden van het leven heb je de kinderen en de jongeren die zich anders tot het leven verhouden en de ouderen die steeds eenzamer en wanhopiger worden.’
De nieuwsstroom over corona gaat maar door, maar het lijkt alsof we steeds minder willen spreken over de pandemie. Heeft de maatschappij een verzadigingspunt bereikt?
‘Inderdaad, we hebben er zo langzamerhand genoeg van. Ikzelf incluis. Er bestaat een verborgen conflict tussen politici en wetenschappers waar niet op de juiste manier mee wordt omgegaan: de taal van politici botst vaak met die van de wetenschappers. Ze begrijpen elkaar niet, waardoor het vertrouwen bij de bevolking slinkt en de onvrede groeit. De Britse schrijver en natuurkundige Charles Percy Snow sprak in de jaren vijftig in The Two Cultures al van een grote kloof tussen de exacte wetenschappen en de geesteswetenschappen, die oplossingen voor wereldvraagstukken in de weg zou zitten. Daar had hij volkomen gelijk in, maar ik zie momenteel dezelfde kloof tussen de politieke realiteit en de wetenschap.’
Is het een voordeel of een nadeel om tijdens deze pandemie zorgverlener te zijn?
‘Ik zou zeggen: geen van beide. Onlangs heb ik Bitácora de mi pandemia gepubliceerd. In de eerste maanden van de pandemie was ik vrij hoopvol. Halverwege 2020 werd er gezegd dat de luchtvervuiling afnam, dat de schildpadden weer terugkeerden naar de stranden, dat het water schoner was. We dachten dat de communicatie tussen mensen zou verbeteren, dat we van deze ervaring zouden leren, dat we toekomstige pandemieën zouden kunnen voorkomen. De goede hoop dat we betere mensen zouden worden is nu, twee jaar later, verdampt.
Ziektes bieden veel stof tot nadenken. Ik heb honderddertig of honderdveertig dagen van de pandemie zitten schrijven, er is me al gevraagd of ik een vervolg wil schrijven, maar dat ga ik niet doen, want ik denk dat er niet veel meer te zeggen valt. Waar we allemaal op hopen is dat de medicijnen hun werk zullen doen en dat we het einde van de pandemie bereiken, al zal dat niet het definitieve einde van de pandemie zijn.’
Lees ook:
