Na veertig jaar houdt de Iraanse revolutie nog altijd stand. Ze beroerde de wereldpolitiek en stimuleerde het islamisme in het Midden-Oosten. Nu maakt Iran zich op voor een nieuwe omwenteling.
Om te begrijpen wat de Iraanse revolutie heeft veroorzaakt, moeten we eerst stilstaan bij het aanhoudende conflict tussen voorstanders van seculiere bestuursmodellen in moslimmaatschappijen en voorstanders van islamitische modellen.
De Iraanse revolutie was een ingrijpende gebeurtenis die niet alleen Iran volledig veranderde, maar ook verstrekkende gevolgen had voor de rest van de wereld. Ze veroorzaakte een belangrijke geopolitieke verschuiving en bracht verandering aan in de Koude-Oorlogverhoudingen. De VS verloor niet alleen een belangrijke strategische bondgenoot tegen de communistische dreiging, maar kreeg er ook een nieuwe vijand bij.
De Iraanse revolutie impliceerde ook een dramatische politieke verandering in het Midden-Oosten. Ze veroorzaakte een regionale Koude Oorlog tussen Iran en Saoedi-Arabië. De revolutie betekende een uitdaging voor de Saoedische monarchie en haar aanspraak op het leiderschap over de moslimwereld. Deze religieuze en ideologische koude oorlog tussen Iran en Saoedi-Arabië gaat tot op de dag van vandaag door, getuige hun betrokkenheid bij de conflicten in Syrië en Jemen.
Een ander gevolg van de revolutie is de heropleving van de politieke islam in de gehele moslimwereld. Het Iraanse succes toonde dat het vestigen van een islamitische staat niet alleen maar een droom was. Het was mogelijk het Westen en zijn collaborerende monarchen dan wel dictators aan te pakken, en nog te winnen ook.
De meeste Iraniërs wijten het misluk- ken van de revolutie aan de onafgebroken Amerikaanse sancties
In de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw staken in bijna alle moslimlanden islamitische politieke partijen de kop op, die tot doel hadden hun maatschappijen langs staatkundige weg te islamiseren. Ze verklaarden dat het seculiere model er niet in was geslaagd vooruitgang en volledige onafhankelijkheid te realiseren en dat het islamitische model het enige alternatief was. Voor hen was de Iraanse revolutie het bewijs dat zoiets mogelijk was.
Qua levensduur is de revolutie in elk geval succesvol geweest. Ze houdt zich al veertig jaar staande, inclusief de acht jaar durende oorlog met Irak en decennialange economische sancties. Ter vergelijking: de poging van de taliban om een islamitische staat te vestigen duurde maar vijf jaar.
Aan de andere kant beloofden Ruhollah Khomeini [de leider van de Iraanse revolutie en van 1979 tot 1989 de ayatollah die het land omvormde tot een streng religieus-fundamentalistische staat] en zijn aanhangers de kloof tussen rijk en arm te dichten en economische en sociale vooruitgang te bewerkstelligen. Op dit moment is de Iraanse economie er echter beroerd aan toe, ondanks de olie-inkomsten, die voorkomen dat de economie volledig instort. De mensen zijn ontevreden over de grote werkloosheid en de hyperinflatie. Ze hebben weinig hoop dat het economische tij zal keren.
De belangrijkste premisse van het islamisme – het religieuzer maken van de samenleving door middel van politieke macht – heeft ook niet tot de gewenste resultaten geleid. Ook al is 63 procent van de Iraniërs na de revolutie geboren, ze zijn niet religieuzer dan voor die tijd.
Hoewel het huidige regime nog altijd op aanzienlijke steun kan rekenen, wil een belangrijk deel van de Iraniërs meer vrijheid en wijzen ze religie die van bovenaf wordt opgelegd af. Steeds meer betogers roepen om economische, sociale en politieke hervormingen en om opheffing van de islamitische republiek.
De meeste Iraniërs wijten het mislukken van de revolutie aan de onafgebroken Amerikaanse sancties. Hoewel hun land handel drijft met Europese landen, China en Rusland, geloven ze dat het Westen koste wat kost wil voorkomen dat Iran een succes wordt.
Geopolitiek is uiteindelijk een competitieve aangelegenheid waarin nationale belangen overheersen. Moslimgemeenschappen zien zich voor de uitdaging gesteld modellen te ontwikkelen die de islam en de moderne wereld verenigen op een manier die als een aanwinst voor de wereld wordt gezien en niet als een bedreiging.
Moeilijke sociale en politieke omstandigheden en tijdsdruk hebben het mysterieuze vermogen om ideologieën op de proef te stellen en te polijsten. Terwijl de strijd tussen seculiere en islamitische maatschappijmodellen doorgaat in Iran en de rest van de moslimwereld, is de kans groot dat Iran zich in de 21ste eeuw tot een gematigde maatschappij zal ontwikkelen.
Auteur: Mehmet Ozalp
Mehmet Ozalp is hoogleraar Islamstudies en directeur van het Centre for Islamic Studies van de Australische Charles Sturt University
The Conversation
VK | website | theconversation.com/uk
Opgericht in 2013 als Britse zusje van de Australische website die in 2011 werd gelanceerd. Het onlinemagazine brengt zonder winstoogmerk nieuws op het gebied van politiek, economie, cultuur, milieu en wetenschap, geschreven door academici.
