De coronapandemie heeft ook het Amazonewoud bereikt. Een radioprogramma in de verschillende lokale talen licht de bevolking voor over covid-19. Dat bracht meer teweeg dan slechts het voorkomen van besmettingen. ‘Ze voelden zich eindelijk vertegenwoordigd, nooit eerder hadden ze op de radio hun eigen stem gehoord.’
De toekan, vertelt een sjamaan van de Guainía [een etnische groep uit het oosten van Colombia], is een vogel die nieuws brengt. Elke dag, vlak voor zonsondergang, laat hij zijn roep horen, waarmee hij aan de dieren en de mensen mededeelt of er gevaar dreigt of niet. ‘Als hij zijn roep drie keer laat horen, dan wil dat zeggen dat de volgende dag alles goed is, maar één keer wil zeggen dat er voor de ‘dieren en de mensen gevaar dreigt’.
Zo verklaart Sinergias, een ngo die werkt voor de gezondheidszorg van verschillende inheemse gemeenschappen in het Colombiaanse departement Amazonia, op de radio de naam van haar programma ‘De roep van de toekan’, dat sinds vier maanden in het Spaans en in de inheemse talen informatie probeert te verschaffen over het coronavirus, dat ook in deze streken de kop heeft opgestoken.
‘De roep van de toekan,’ vertelt Pablo Montoya, directeur van Sinergias, is opgezet om tegemoet te komen aan de behoefte aan informatie over het virus van de inheemse gemeenschappen in het Amazonewoud, waar de eerste golf zich volgens het Nationaal Instituut voor Gezondheid in steden als Leticia al heeft voorgedaan. ‘De inheemse gemeenschappen wisten niet wat er gebeurde. Het was belangrijk dat ze informatie kregen in hun eigen taal over wat er aan de hand was, want zij hebben een orale traditie en er zijn veel gemeenschappen waarin de mensen alleen hun eigen taal spreken.’ Wat is het coronavirus? Hoe raak je besmet? Wat zijn de aanbevelingen voor de mensen die het reservaat verlaten? Dat zijn een aantal van de vragen waar antwoord op werd gegeven in het Spaans, het Bora, het Uitoto en het Muinane.
‘Zolang de pandemie aanhoudt is het af te raden mingas [collectieve arbeid], masateadas [bijeenkomsten met zang en dans waar masato, gefermenteerde mais of maniok, gedronken wordt], traditionele dansen, religieuze of sportieve evenementen en dergelijke te organiseren. Iedereen moet alleen zijn eigen totuma [nap], zijn eigen potje met mambe [cocabladeren] en zijn eigen stokje voor de ambil [pasta van gekookte tabaksbladeren] gebruiken. Ga alleen van huis als het strikt noodzakelijk is. Elke familie kan één of twee personen uitkiezen om het land te bewerken, om te gaan vissen of om voorraden in te slaan voor de gemeenschap.’ Zo luidden de adviezen die over de radio werden uitgezonden, en in samenwerking met de Nationale Universiteit van Colombia is een bijscholingscursus opgezet voor de gezondheidswerkers van de diverse reservaten, die deze aanbevelingen dienen te ondersteunen.
Broodnodig
Volgens Mauricio Quintero, coördinator van het Centrum voor Radioprogrammering van de Nationale Universiteit, was ‘De roep van de toekan’ broodnodig in het departement, waar de informatie over het virus tot nog toe niet was toegesneden op de reële leefomstandigheden van de inheemse bevolking. ‘Het is voor het eerst dat zo’n programma in Leticia wordt uitgezonden. Hier hebben we geen zender in de eigen taal, en als er over het virus werd gesproken, dan hadden ze het bijvoorbeeld over de maatregelen voor het openbaar vervoer in de hoofdstad Bogotá. Daar hebben de mensen hier niks aan. Het programma heeft ervoor gezorgd dat de bevolking begreep wat er aan de hand is,’ zegt hij.
In Leticia en omgeving werd het programma twaalf keer uitgezonden. Elke uitzending was verdeeld in vier secties: een sectie met uitleg over het virus, een interview met iemand uit de regio, cijfers over het aantal besmettingen in de regio en als laatste onderdeel vragen en antwoorden via WhatsApp. ‘Mettertijd kwamen we erachter dat de mensen vooral naar het programma luisterden vanwege de vragen die binnenkwamen. Dit project bracht de mensen in de reservaten aan het verstand dat het menens was met handen wassen en mondkapjes opzetten en dergelijke. Dat het echt belangrijk was wat er allemaal op tv werd gezegd, want tot dan toe geloofden ze het niet,’ voegt Quintero eraan toe.
Na deze eerste ervaring in het departement Amazonas, en dankzij de steun van het Amazon Conservation Team van de Colombiaanse Nationale Organisatie van Inheemse Volkeren in het Amazonegebied (Opiac), alsmede de lokale zender Radio Waira, werd ‘De roep van de toekan’ ook in het departement Putumayo uitgezonden, met de medewerking van de gezondheidswerkers in de regio en van de Guardia Indígena, de inheemse politie. ‘Het programma greep de kwestie van de moedertaal aanom de anderstalige gemeenschappen te bereiken, en dat was cruciaal voor de ouderen, die geen Spaans spreken. Daardoor kwamen ze te weten wat er in de wereld en in Colombia aan de hand is,’ zegt Nixon Piguaje, directeur van Radio Waira.
Caquetá was het laatste departement waar het programma, vanaf 11 september, werd uitgezonden. Sinergias kan hier rekenen op de medewerking van een heel netwerk van radiostations die negen regio’s in het departement bedienen. Daarnaast wordt de ngo gesteund door de interdisciplinaire stichting Nueva Ciudad en de organisatie Cocinando Territorio [voor gebruik van lokale ingrediënten in de keuken]. ‘Ons doel is om het programma in alle zes de zuidelijke departementen uit te zenden. Voorlopig hebben we brochures gestuurd naar de gemeenschappen waar ze geen radio-ontvangst hebben. Elk programma is toegesneden op de desbetreffende regio en alle drie bevatten ze elementen die uniek zijn voor elke gemeenschap,’ legt Pablo Montoya uit.
Antropologen, medici, experts openbare gezondheid en communicatieadviseurs, dat zijn de mensen in Bogotá achter het programma ‘De roep van de toekan’, dat zonder de actieve medewerking van mensen in de regio’s waar het werd uitgezonden niet mogelijk zou zijn geweest. ‘Ze voelden zich eindelijk vertegenwoordigd, nooit eerder hadden ze op de radio hun eigen stem gehoord,’ zegt Mauricio Quintero tot besluit vanuit Leticia.
Auteur: Juliana Jaimes
El Espectador
Colombia | dagblad | oplage 50.000
Opgericht in 1887. De stellingname tegen de drugskartels bezorgde de krant een internationale reputatie. De zondageditie loopt het best, met een oplage van 190.000.
