Fusarium oxysporum f. sp. Cubense, Tropical Race 4, een kwaadaardige bananenschimmel, verwoest plantages in heel Zuid-Amerika. Schaarste en uitsterving dreigt. Is de banaan nog te redden?
Onlangs heeft de schimmel met de onheilspellende naam Fusarium oxysporum f. sp. Cubense, Tropical Race 4 Zuid-Amerika bereikt, of beter gezegd Colombia. In juli zijn de eerste plantages in quarantaine geplaatst en een paar dagen geleden heeft de regering de noodtoestand
uitgeroepen. Al lange tijd werd hiervoor gevreesd. TR 4, zoals de schimmel kortweg wordt genoemd – heeft zich sinds de jaren negentig van de vorige eeuw eerst in Oost- en Zuidoost-Azië en Australië verspreid, en uiteindelijk de sprong naar het Midden-Oosten en Mozambique weten te maken. Nu is hij op de plek waar hij de grootste schade kan aanrichten, in Zuid-Amerika. Nagenoeg alle bananen op de Duitse markt komen daarvandaan. De meeste komen uit Ecuador – en uit Colombia. De tegenstander waarmee de Colombiaanse boeren nu te maken hebben, dringt via de wortels de bomen binnen, neemt met uiterst fijne draden bezit van de stam en zoekt langzaam maar zeker zijn weg naar de vlezige bladscheden, waar hij de watertoevoer afsluit. De bladeren verwelken en worden geel, de bomen gaan dood. De boeren moeten alles verbranden en hun velden in quarantaine plaatsen – hoewel zelfs dat maar tot op zekere hoogte helpt vanwege de sporen in de bodem.
De schimmel heeft al eens huisgehouden in de bananenwereld, meer dan vijftig jaar geleden. Hij heette destijds nog simpelweg R1 en de banaan droeg de naam Gros Michel. In de jaren zestig domineerde die soort de markt. Maar toen dook R1 als eerste in Panama op en uiteindelijk werd de Gros Michel weggevaagd. Sindsdien heet de schimmelinfectie ook wel de Panamaziekte.
Cavendish-banaan
De tegenwoordig dominante Cavendish-banaan wordt nu een zelfde lot voorspeld. Het donkerste scenario is de ineenstorting van de bananenindustrie en het einde van de lievelingsvrucht na een fase van grote schaarste, die al snel ook in Duitse supermarkten merkbaar zal zijn.
Heel vergezocht is dat niet, want voor de Gros Michel was er tenminste een alternatief, namelijk de Cavendish. Voor de Cavendish is daarentegen geen vervanger beschikbaar. Toch hoopt men dat het gele fruit zal worden gered door de komst van een nieuwe banaan, een resistente soort die kan wat verder alleen wilde bananen kunnen: de Fusarium-schimmel trotseren.
Dat is echter niet zo eenvoudig. De gangbare manier van telen is een probleem voor de banaan. De moderne planten worden niet meer geslachtelijk vermeerderd, maar uit het weefsel van de planten gekloond. Bovendien hebben ze in plaats van twee – zoals de wilde varianten – meestal drie sets chromosomen. Kruisingen van oud en nieuw zijn daarom niet zo eenvoudig te realiseren. Alle hoop was daarom gericht op spontane mutaties in de nakomelingen van de Cavendish, die na ijverig te zijn vermeerderd, vanzelf resistente varianten zouden voortbrengen.
En die zijn er door een intensieve selectie van klonen ook gekomen: de Giant Cavendish Tissue Culture Variants (GCTCV’s). Enkele van deze varianten zijn wat minder vatbaar voor Fusarium. Deskundigen betwijfelen echter of deze tolerantie bij de teelt stabiel blijft, want ook de schimmel past zich uiteindelijk aan. Daarom wil men graag iets nieuws, iets beters, maar dat zal via de natuurlijke weg haast niet te realiseren zijn.
Met behulp van genetische manipulatie kan het wel. Er bestaan al biotechnisch geharde bananen die Fusarium weerstaan. De Australische landbouwwetenschapper James Dale van de universiteit van Brisbane heeft erfelijke eigenschappen van een Maleise, tegen TR 4 resistente, wilde banaan en genen van draadwormen overgedragen op verschillende Cavendish-varianten en deze vanaf 2012 in met schimmels besmette grond in het Noordelijk Territorium geplant. Twee van de transgene soorten bleken inderdaad immuun te zijn en volgens de onderzoeker kunnen die al in 2023 op grote schaal worden verbouwd. Ware het niet dat er vooral in Europa een afwijzende houding tegenover genetisch gemanipuleerde levensmiddelen bestaat.
De laatste optie is volgens sommigen genschaar CRISPR, die geen transgene planten voortbrengt. Dit relatief nieuwe moleculaire instrument kan de gewenste eigenschap van de wilde variant gewoon rechtstreeks in het erfgoed van de banaan plaatsen, zonder vreemde genen in te bouwen.
Maar ook hierbij doen zich acceptatie- en vooral begripsproblemen voor. Sinds afgelopen jaar gelden daarom in Europa ook met CRISPR gemodificeerde planten als genetisch gemanipuleerd, wat ze problematisch maakt voor de Europese markt.
Er zijn ook nogal wat deskundigen die het probleem meer zien in de teeltmethoden, die de bananenbusiness heel vatbaar maken voor schimmels; monoculturen zonder vruchtwisseling, megaplantages en het intensieve gebruik van bestrijdingsmiddelen creëren een voedingsbodem voor de verspreiding van ziekten waartegen niets te doen valt. Ook de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties, FAO, spoort de bananenboeren daarom al jaren aan om duurzamer te werken. Bijvoorbeeld door de plantages na één oogst eerst met andere cultuurgewassen te bebouwen.
Een dergelijke herbezinning heeft echter tijd nodig. Een kilo bananen uit de intensieve landbouw is in Duitsland voor een euro verkrijgbaar.
Goedkopere vruchten zijn er niet. Je kunt je afvragen of dat zo moet blijven. Tenslotte streeft de appel de banaan voorbij als populairste vrucht in Duitsland. Die is de Duitsers duidelijk meer waard.
Auteur: Kathrin Zinkant
Süddeutsche Zeitung
Duitsland | frequentie/medium | oplage 445.000
Opgericht in 1945. De intellectuele, liberale krant van links Duitsland. Een van de belangrijkste dagbladen van het land. De SZ staat bekend om de drie-eenheid: tolerantie, onafhankelijkheid en waakzaamheid.
