De Europese Unie, voor mineralen en metalen nu nog afhankelijk van China, begint een charmeoffensief om de talrijke Groenlandse bodemschatten in handen te krijgen, zo blijkt uit een reportage in het Deense dagblad Politiken.
Het lijkt misschien een cliché om te zeggen dat een bureaucratisch instituut als de Europese Commissie met een geopolitieke aardbeving te maken zou kunnen krijgen die ramen en vloeren doet schudden. Toch is dat precies wat er gebeurde toen Rusland in 2022 Oekraïne binnenviel. Het ging uiteraard allereerst om een militaire aanval op een Europees land, maar ook beseften tal van Europese landen opeens hoe afhankelijk ze waren van olie en gas uit Rusland. Ze vreesden dat als Poetin de kraan dicht zou draaien, duizenden Europese bedrijven lamgelegd zouden worden en miljoenen huishoudens in Europa zonder verwarming zouden komen te zitten.
Al snel na de invasie bleek dat de Europese landen het zonder Rusland konden stellen. Dit keer kwam Europa met de schrik vrij. Wel leerde Brussel de les dat Europa nooit meer afhankelijk zou mogen worden van dictators en autocraten.
Momenteel dreigt zich een zelfde scenario te ontwikkelen, al gaat het nu niet meer alleen om olie en gas, maar ook om onder meer koper, lithium en magnesium. Veruit het grootste deel van de mondiale productie van mineralen en metalen die Europa in de toekomst nodig zal hebben voor de productie van windturbines en elektrische auto’s, maar ook van mobiele telefoons, computers en wapens, is vooralsnog afkomstig uit China.
Grootmacht
De Europese Commissie heeft daarom momenteel haar ogen gericht op Groenland [een autonoom eiland dat deel uitmaakt van EU-lidstaat Denemarken], waarvan de bodem niet minder dan 25 van de 34 mineralen en metalen bevat die de EU als de cruciaalste beschouwt voor haar technologische evolutie. ‘Groenland is een soort grootmacht als het gaat om kritieke grondstoffen,’ zei Jutta Urpilainen, voormalig Eurocommissaris voor Internationale Partnerschappen, half september tijdens haar bezoek aan de hoofdstad Nuuk.
De EU heeft Groenland dus nodig, maar Groenland heeft kennelijk ook de EU nodig. Erik Jensen, minister van Financiën en Fiscaliteit in de Groenlandse regering, benadrukt tegenover Politiken dat het eiland zijn mijnbouwindustrie op grote schaal wil ontwikkelen. Daarmee zou de komende vijf tot tien jaar inderdaad een economische basis kunnen worden gelegd voor de onafhankelijkheid van Groenland.
‘Groenland is een gigantisch land. Wij zijn er absoluut van overtuigd dat als we onze bodemschatten beter benutten, onze financiële situatie in de toekomst zal verbeteren. Het was geen grap dat Donald Trump tijdens zijn eerste termijn als president met het idee kwam om Groenland op te kopen,’ zegt Jensen, en hij voegt eraan toe: ‘Groenland is niet te koop, maar wel bereid om zaken te doen.’
Verhuld dreigement
Jensen zou graag zien dat buitenlandse bedrijven in ruil voor een deel van de toekomstige winst het risicokapitaal verstrekken dat nodig is voor de aanleg van mijnen, en dat Groenland zijn deel van de jackpot zal krijgen via vennootschaps- en inkomstenbelastingen en licentierechten. Dat zou een situatie creëren die voor alle partijen voordelig is. Maar zijn boodschap kan misschien ook worden opgevat als een verhuld dreigement. De Groenlandse regering is zich ervan bewust dat niet alleen de EU, maar de hele wereld inmiddels zit te springen om de grondstoffen die zich in de Groenlandse bodem bevinden.
Toen de regering in Nuuk afgelopen februari haar nieuwe beleidsplannen op het gebied van buitenlandse betrekkingen, veiligheid en defensie presenteerde, sprong vooral in het oog dat Groenland van plan was zijn economie te diversifiëren. In het kader daarvan wilde het niet alleen zijn handelsrelaties met bijvoorbeeld de VS, Canada en de EU verder uitbouwen, maar ook die met China. Op een vraag naar deze nieuwe strategie antwoordt Jensen dat het de Groenlandse regering ‘niet uitmaakt of haar handelspartners blauw, geel of rood zijn’, zolang ze zich maar aan de Groenlandse wet houden. ‘Wij houden natuurlijk wel in de gaten met wie we samenwerken,’ voegt hij eraan toe. Naast zijn portefeuille als minister is Jensen voorzitter van een van de twee partijen in de Groenlandse regering, het sociaaldemocratische Siumut.
Noorwegen
In Noorwegen wachten tegenstanders van de exploitatie van mineralen uit de zeebodem in spanning op de week van 13 tot 17 januari 2025. Dan zal een rechtbank in Oslo beslissen of het besluit van de centrumlinkse regering om die exploitatie toe te staan wettelijk geoorloofd is of niet. Volgens het Wereld Natuur Fonds is dat niet het geval. Het spande daarom een proces aan tegen de Noorse staat, dat in het buitenland met veel belangstelling werd gevolgd omdat het een van de eerste keren was dat er bezwaar werd aangetekend tegen exploratie van de zeebodem. Ondanks veelvuldige kritiek gaf het Noorse parlement groen licht voor dergelijke activiteiten in een enorm onderwatergebied. Maar hoe het vonnis in januari ook zal uitvallen, inmiddels heeft een parlementaire meerderheid op 1 december besloten dat er in 2025 geen exploratievergunningen zullen worden verleend aan energiemaatschappijen om in Noorwegen aan de slag te gaan. Een tegenvaller die de regeringspartijen tijdens de jongste begrotingsonderhandelingen hebben moeten incasseren.
Naar de mening van voormalig Eurocommissaris Urpilainen heeft de EU meer te bieden dan China. Volgens een rapport van de Chinese denktank The Green Finance and Development Center heeft de regering in Beijing de afgelopen tien jaar zo’n 890 miljoen euro gestoken in de ontwikkeling van het Belt and Road Initiative, de nieuwe Zijderoute, met als doel de handelsbetrekkingen van China met de rest van de wereld uit te breiden. In het kader daarvan heeft China met name wegen, luchthavens, havens en spoorwegverbindingen gefinancierd in tal van landen die projecten van een dergelijke omvang niet zelf konden ondersteunen. Maar tegelijkertijd zijn deze investeringen aan strenge voorwaarden gebonden en wordt Beijing ervan beschuldigd dat het deze landen in Chinese marionetstaten heeft veranderd.
De Europese Commissie kan niet rechtstreeks investeren in mijnbouwprojecten in Groenland, maar wel bankgaranties verstrekken voor de leningen die bedrijven zullen moeten afsluiten voor de aanleg van mijnen in Groenland. Ook kan de Commissie Groenland helpen om gespecialiseerde arbeidskrachten op te leiden die nodig zijn voor de exploitatie van de mijnen, zodat het land in de toekomst over genoeg competentie zal beschikken. Het idee is dat de EU op deze manier minder afhankelijk wordt van China en met nieuwe partners kan gaan samenwerken.
Zullen Europese bedrijven in dat geval bereid zijn meer te betalen voor Groenlandse mineralen en metalen dan voor Chinese?
Er zijn enkele onzekere factoren. Zo wijst Rasmus Leander Nielsen, hoofd van het Centrum voor buitenland- en veiligheidsbeleid van de Universiteit van Groenland, erop dat zijn land er tot nu toe niet in is geslaagd grote mijnbouwprojecten te realiseren. Bovendien kan de aanleg van een nieuwe mijn gemakkelijk tien tot twintig jaar vergen, omdat er eerst geologisch en ecologisch onderzoek moet worden verricht en er een hele reeks vergunningen moet worden verkregen. Om nog maar te zwijgen van de enorme investeringen.
Ook is het maar de vraag of mijnbouw in Groenland wel een goede zaak is. We hebben al gezien dat China in staat was de prijzen van mineralen en metalen te verlagen om onlangs geopende mijnen die buiten de zeggenschap van China vielen de loef af te steken. Op dezelfde manier heeft Beijing bijvoorbeeld de prijzen van Chinese elektrische auto’s verlaagd om zijn Europese concurrenten te verslaan. Als de mijnbouw in Groenland werkelijk doorgang vindt, is het dus voorstelbaar dat China de prijzen van grondstoffen zal verlagen. Zullen Europese bedrijven in dat geval bereid zijn meer te betalen voor Groenlandse mineralen en metalen dan voor Chinese?
Ten slotte werd de afgelopen jaren een groot mijnbouwproject in de buurt van Kvanefjeld in het zuiden van Groenland stilgelegd omdat de lokale bevolking bang was voor grootschalige uraniumvervuiling. Het is de vraag of Groenland over voldoende politieke stabiliteit beschikt om te garanderen dat de besluiten die momenteel worden genomen over vijf, tien of vijftien jaar nog steeds van kracht zijn. ‘Dat weet je maar nooit in een democratie,’ zei Urpilainen hierover. ‘Maar ik denk ook dat het hoog tijd wordt dat Groenland zijn economie gaat diversifiëren.’
