Na jarenlang elkaar de rug toegekeerd te hebben, heeft de oorlog Roemenië en Oekraïne gedwongen hun meningsverschillen te begraven en te investeren in hun onderlinge infrastructuur.
Door de Russische invasie herontdekte Oekraïne een buurland dat het vergeten was: Roemenië. Na de sluiting van de Oekraïense Zwarte Zeehavens op 24 februari 2022 werden de Oekraïense export en import, inclusief militaire hulp, afhankelijker dan ooit van handelsroutes via Polen en Roemenië.
De [Roemeense] haven van Constanta is zo een knooppunt geworden dat qua belang vergelijkbaar is met Jasionka, bij Rzeszów [een Poolse stad dicht bij Oekraïne met een internationale luchthaven]. Hetzelfde geldt voor de Donau en de Roemeense landroutes.
Roemenië wordt niet gespaard door Russische drones. Een van de Roemeense mijnenvegers werd beschadigd door een mijn.
‘Van alle NAVO-landen staat Roemenië het dichtst bij oorlog. Lviv [dicht bij de Poolse grens] wordt zelden gebombardeerd. Odessa, vlak bij de Roemeense grens, is daarentegen een van de belangrijkste doelwitten van Russische aanvallen’, merkt de Oekraïense commentator en politicoloog Oleh Saakian op.
Verbeterde betrekkingen
Vóór 2022 keerden Roemenen en Oekraïners elkaar de rug toe. Vanuit Kyiv gezien lijkt de Roemeense grens afgelegen en oninteressant. De grens loopt langs de oblast Odessa, waar al jaren geen fatsoenlijke weg meer naartoe leidt, en de vrijwel onbewoonde Donaudelta heeft geen brug. Transkarpatië en de Boekovina [regio’s op de grens tussen de twee landen] staan synoniem voor verlaten gehuchten. Vanuit Boekarest gezien zijn de Oekraïners veel minder belangrijke buren dan de Moldaviërs, die dezelfde taal spreken.
De bilaterale betrekkingen werden ook getekend door het geschil over Slangeneiland. Dan was er nog de omstreden afbakening van het continentaal plateau van de Zwarte Zee, de uitbreiding van het Bystroe-kanaal in de Donaudelta, dat concurreert met Roemeense wegen, en het onderwijs van de Roemeense taal in Oekraïne.
Terwijl de Oekraïners argwanend keken naar de Roemeense minderheid in de Boekovina die Roemeense paspoorten kreeg, nam Boekarest het Kyiv kwalijk dat het Moldavisch als een aparte taal erkende. Van alle buren was Boekarest de laatste die de onafhankelijkheid van Oekraïne erkende, op 8 januari 1992, een maand na Polen. Kyiv onderhield ook goede betrekkingen met de Transnistrische separatisten in Moldavië, wat Roemenië irriteerde. Pas na de Russische invasie sloot het land zijn grens met deze zelfbenoemde staat en veranderde het volledig van retoriek.
Het geschil over de zeegrens eindigde in 2009 met een uitspraak van het Internationaal Gerechtshof, dat 80 procent van de betwiste wateren toekende aan de Roemenen. De rest van de controverse werd na 24 februari 2022 in de doofpot gestopt, wat de weg vrijmaakte voor verbeterde betrekkingen. ‘In het begin waren de Oekraïners bang om voor de oorlog naar Roemenië te vluchten. Ze dachten echt dat de zigeuners hen zouden beroven. Dat veranderde allemaal binnen veertien dagen, toen duidelijk werd dat Roemenië een normaal land was, met mensen die bereid waren om te helpen. In totaal passeerden 2 miljoen vluchtelingen Roemenië,’ legt Alexandru Greceniuc uit.
Voor de Oekraïners in Roemenië is deze dertigjarige inwoner van Cluj, de hoofdstad van Transsylvanië, een instituut. Greceniuc is activist voor de Oekraïense minderheid, voorzitter van het Wereldcongres van Oekraïense jongerenorganisaties, lid van de Jeugdraad van president Volodymyr Zelensky en vertegenwoordiger van de Oekraïense Kamer van Koophandel en Industrie in Roemenië. Hij werkt ook als architect. Greceniuc studeerde in Cluj, maar komt oorspronkelijk uit een klein stadje dat afgescheiden raakte als gevolg van het Molotov-Ribbentroppact. In 1940 trokken Sovjettroepen Boudjak binnen, in Boekovina en Moldavië, en de stad bleef na het einde van de Tweede Wereldoorlog van de Sovjets.
Orthodoxie is het enige dat de twee naties verbindt en religie speelt een steeds kleinere rol in beide samenlevingen
Bocicoiu Mare-Velykyi Bytsjkiv is een ander voorbeeld van een stad die in tweeën gedeeld is: het Roemeense deel van het dorp is tien keer kleiner dan het Oekraïense deel, en de bruggen over de rivier de Tisza werden na de oorlog niet herbouwd. Vandaag de dag is het Oekraïense deel van het dorp in wezen mono-etnisch. Aan de Roemeense kant bestaat 40 procent van de bevolking uit Oekraïners en de rest heeft een Roemeense of Hongaarse identiteit. Voor de oorlog was er ook een grote Joodse gemeenschap, die werd vermoord.
Juist in Boekovina woont de grootste Roemeense minderheid. Terwijl we door de oude stad wandelen, die rijk is aan Oostenrijks-Hongaarse cultuur, blijven we overblijfselen van de Roemeense identiteit tegenkomen. Zoals de posters voor Martisor, een volksfeest dat Roemenen in het voorjaar vieren, op 1 maart. Op het centrale plein, vlak bij het stadhuis, staat het Roemeense Volkshuis. In de buurt van Tsjernivtsi bevinden zich volledig Roemeense dorpen. Volgens de laatste volkstelling in 2001 woonden er 150.000 Roemenen in Oekraïne, samen met 258.000 Moldaviërs, die door Boekarest als landgenoten worden beschouwd. De Roemeense volkstelling van 2021 telde 46.000 Oekraïners.
Pavlyuk verklaart dat de samenwerking uitstekend is en dat het conflict over het onderwijs van minderheidstalen een afgesloten hoofdstuk is. ‘In tegenstelling tot Transkarpatië,’ vervolgt hij, ‘dat vaak in het middelpunt van de belangstelling heeft gestaan vanwege de wrijvingen tussen Hongarije en Oekraïne, is de Boekovina een regio die wordt bewoond door mensen die vooral op zoek zijn naar vrede en rust.’
In Kyiv hoor ik van Saakian dat deze rust grotendeels kunstmatig is en dat Roemenen en Oekraïners vooral naast elkaar leven. ‘Boedapest probeert zijn kaart uit te spelen in het onderwijsconflict, terwijl Boekarest ziet dat de realiteit veel beter is dan de wettelijke bepalingen. Niemand bemoeit zich met het onderwijs in het Roemeens en Roemenië blijft scholen financieren en beurzen toekennen aan jongeren,’ zegt Greceniuc.
Pragmatisme
Toen Rusland op 24 februari [2022] Oekraïne binnenviel, werden de conflicten in de ijskast gezet. Boekarest verzette zich niet langer tegen het uitdiepen van het Bystroe-kanaal, omdat een beter beheer van de Donau cruciaal was geworden voor het behoud van de Oekraïense export. Kyiv schrapte het Moldavisch van de lijst van erkende talen. Oekraïne trekt de wettelijke grenswijziging in 1940 niet meer in twijfel en heeft niets meer te zeggen over de dubbele nationaliteit, die onder Roemenen in Oekraïne heel gewoon is (het betreft enkele tienduizenden mensen). Roemenië dringt niet langer aan op onderwijs.
Pragmatisme overheerst in de bilaterale betrekkingen. Dit is deels te wijten aan de culturele en historische afstand tussen de twee landen. Orthodoxie is het enige dat de twee naties verbindt en religie speelt een steeds kleinere rol in de geseculariseerde samenlevingen van beide landen.
‘De afwezigheid van een relatie maakt het gemakkelijker om emoties te beheersen,’ merkt Saakian op. De situatie rond de graanconflicten getuigt hiervan. Toen de Europese Unie (EU) ermee instemde om haar markt in 2022 open te stellen voor Oekraïense granen, overspoelden deze zowel Roemenië als Polen. Boekarest steunde de acties van Warschau om de import vanaf 2023 te beperken en lokale boeren organiseerden demonstraties en wegblokkades.
Roemenië kwam echter al snel met Oekraïne overeen om de graanhandel te reguleren op basis van vergunningen die worden aangepast aan de mate van marktverzadiging voor een bepaald product. ‘Het geheim van het succes? Een bureaucratische benadering van de kwestie en het hoofd koel houden,’ zegt Saakian.
Toen [de Poolse premier] Donald Tusk in januari 2024 Kyiv bezocht, werd de overeenkomst aangehaald als een voorbeeld voor Polen en Oekraïne. Hoewel Boekarest Polen blijft steunen, dat de vrije handel met Oekraïne wil beperken, probeert het ook het beste uit de situatie te halen op een moment dat de doorvoer en zijn bilaterale handel [met Oekraïne] gestaag toenemen. In 2021 importeerde Roemenië goederen ter waarde van 1,5 miljard dollar [1,38 miljard euro] uit Oekraïne. In 2023 was dit bedrag al gestegen tot 3,8 miljard dollar [3,5 miljard euro]. Maar ook de export naar Oekraïne is verdubbeld, van 800 miljoen dollar [737 miljoen euro] naar 1,6 miljard dollar [1,47 miljard euro]. In tegenstelling tot Polen blijft de handelsbalans van Kyiv gunstig.
‘Roemenië zal Polen niet vervangen. Er is niet dezelfde culturele verbondenheid tussen ons en de Roemenen en ons en de Polen’
Om de doorvoercapaciteit te vergroten, hebben de autoriteiten EU-financiering gekregen voor de aanleg van een snelweg die de rivier de Seret, die grenst aan Oekraïne, verbindt met de ringweg rond Boekarest, vanwaar de haven van Constanta bereikbaar is. De weg, die de ruggengraat van het vervoer in Roemeens Moldavië moet worden, wordt in een gestaag tempo aangelegd en moet later dit jaar gebruiksklaar zijn.
De spoorlijn naar de haven van Galati is hersteld en buitenlandse schepen hebben gemakkelijker toegang tot de haven van Kilia. Het Sulina-kanaal [dat de Donau met de Zwarte Zee verbindt] is verdiept met steun van de EU. ‘Roemenië begrijpt dat het kan profiteren van de stimulans van de Oekraïense export. Ook voor Polen en Oekraïners werkt het het beste om problemen niet te politiseren’, vertelde Oleksiy Gontsjarenko, parlementslid voor de Europese Solidariteitspartij in de regio Odessa, aan Gazeta Prawna.
Roemenië is discreet over zijn militaire steun. Officieel heeft het materiaal ter waarde van enkele miljoenen euro’s overgedragen. De steun van Roemenië heeft ook een andere dimensie: in Fetesti trainen Oekraïense piloten op F-16’s en in Satu Mare repareren Duitsers militair materieel.
De Roemenen willen graag Oekraïnes belangrijkste partner in de regio worden. Naast het graanconflict tussen Polen en Oekraïne helpen de Slowaakse en Hongaarse regeringen, die zich terughoudend opstellen ten opzichte van Kyiv, om de balans in het voordeel van Roemenië te doen doorslaan. Roemenië wil echter geen buitensporige controverse veroorzaken. ‘Roemenië zal Polen niet vervangen. Er is niet dezelfde culturele verbondenheid tussen ons en de Roemenen en ons en de Polen,’ zegt Saakian.
De Roemenen staan op hun beurt voor een dilemma: Polen beconcurreren als de belangrijkste staat in Centraal-Europa, of het land negeren in naam van goede betrekkingen en het gemeenschappelijk belang. Vóór de Russische invasie in Oekraïne werd in sommige artikelen beweerd dat vanwege de conflicten over de rechtsstaat in Polen, onder het bewind van de partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), Boekarest de rol van Warschau zou overnemen in de betrekkingen met de Verenigde Staten en West-Europa.
Per slot van rekening ligt de NAVO-luchtmachtbasis Mihail-Kogalniceanu in de buurt van Constanta en zouden de banden tussen Roemenië en Frankrijk, die zelfs door het communisme niet werden verbroken, moeten dienen als hefboom in de intra-Europese politiek. Jarenlang gokte Boekarest op een toenadering tot de Frans-Duitse kern van de EU.
Vandaag is het het graandispuut dat van Roemenië het belangrijkste commerciële venster van Oekraïne op de wereld zou maken. Maar Boekarest is niet van plan om eerlijk toe te geven dat Warschau zijn rivaal is. ‘We zouden een samenwerkingsverband tussen Moldavië, Polen, Roemenië en Oekraïne moeten creëren en ontwikkelen,’ zegt Valentin Naumescu, voormalig onderminister van Buitenlandse Zaken [van Roemenië] en hoogleraar internationale betrekkingen aan de Babes-Bolyai Universiteit in Cluj.
Toen de Roemeense president Klaus Iohannis, wiens laatste ambtstermijn dit jaar afloopt, aankondigde dat hij de Nederlander Mark Rutte wilde uitdagen voor de meest begeerde post in de NAVO, stuurde Rutte mij een bericht: ‘Ik hoop dat Polen Iohannis zal steunen. Vandaag de dag richt het bondgenootschap zich vooral op de oostflank. Daar moet de nieuwe secretaris-generaal vandaan komen. Willen jullie hem steunen?’
