De strijdende partijen in Soedan vallen ecologische doelwitten aan als oorlogstactiek, met catastrofale gevolgen voor onder meer de voedsel- en waterveiligheid. Toch wordt ecocide door het Internationaal Strafhof niet als oorlogsmisdaad gezien.
In april 2023 vielen twee facties binnen de Soedanese krijgsmacht, de paramilitaire Rapid Support Forces (RSF) en het regeringsleger, elkaar aan in de hoofdstad Khartoem. Binnen enkele maanden veranderde het conflict in een uitputtingsoorlog, waarin beide partijen dichter bij de overwinning proberen te komen door zo veel mogelijk ecologische schade aan te richten.
Naarmate de oorlog vordert verwoesten beide kanten steeds meer milieudoelwitten, wellicht uit wanhoop of misschien om strategische redenen. Veel heimelijke droneaanvallen en openlijke bombardementen zijn gericht op dammen, vuilnisbelten en landbouwgrond, met desastreuze gevolgen. Voedsel en water zijn schaarser geworden, hele wijken zijn weggevaagd en tot ver buiten het oorlogsgebied raakt het land vervuild. Ook lopen de in het wild levende dieren in Soedan gevaar. Deze ecologische verwoesting, ook wel ecocide genoemd, is niet zomaar een bijkomstigheid van het conflict. Het milieu is het nieuwe slagveld.
Het regeringsleger maakt sinds het begin van de oorlog steeds meer gebruik van drones. Door snelle aanvallen uit te voeren op binnensteden, zonder de doelwitten daarbij nauwkeurig te verifiëren, boezemt het zijn vijanden (en de burgers) constante angst in. Ook lijkt het leger zijn aanvallen te richten op gebieden met een toch al slechte infrastructuur, om zo nog meer paniek te zaaien onder de bevolking.
Waterzuiveringsinstallatie
In augustus en oktober 2024 voerde het regeringsleger droneaanvallen uit op nog geen tweehonderd meter afstand van de waterzuiveringsinstallatie in Soba. Onderdeel van deze centrale is een groot kunstmatig bassin, waarin industrieel afval- en rioolwater wordt verwerkt. Verschillende onderzoeken concluderen dat de centrale niet aan internationale standaarden voldoet. Toch is het de enige faciliteit die de omliggende buurt tegen waterverontreiniging beschermt. Volgens Ahmed Hassan Alamin, lid van de Soedanese vereniging voor milieubehoud, hanteren centrales zoals die in Soba een essentieel chloreersysteem en kwaliteitscontroles voor drinkwater, en zal schade aan deze installatie ‘het water onveilig maken voor consumptie en leiden tot de verspreiding van door water overgebrachte ziektes’.
Doordat deze belangrijke zuiveringsinstallatie zich in de ‘South Belt’ bevindt, een van oudsher achtergebleven deel van Khartoem, zal het moeilijk zijn om haar te herbouwen en onderhouden, en zal de situatie almaar verslechteren. En dat is precies waar het leger op uit is.
Het is bovendien nagenoeg onmogelijk om na te gaan of het leger daadwerkelijk militaire doelwitten op het oog had. Door de herhaaldelijke aanvallen in deze buurt lijkt het erop dat het doel was om infrastructuur te vernietigen en capitulatie van de vijand af te dwingen. Volgens Alamin was dit bovendien niet de enige waterreinigingscentrale die werd aangevallen en beschadigd. Hoewel het afval nog net niet direct in de Nijl wordt gedumpt, gaan er op sociale media beelden rond waarop te zien is hoe het puin van de opgeblazen Shambat-brug in het water belandt. De RSF en het regeringsleger hebben bovendien aanvallen uitgevoerd op appartementencomplexen en ziekenhuizen die zich dicht bij de oever bevinden. Vooral ziekenhuizen produceren veel giftig afval, gemiddeld zo’n 250 kilo per dag, waaronder gevaarlijke zware metalen en afgedankte medicijnen. Deze ziekenhuizen hebben amper faciliteiten om hun afval te verwerken, dus bewaren ze het vaak op hun eigen terrein. De schade is inmiddels zo groot dat een deel van het gevaarlijke materiaal waarschijnlijk al in de Nijl is beland. Vier van de ziekenhuizen in Khartoem liggen dicht bij de rivier, en alle vier zijn ze al getroffen door bombardementen. Brandende gebouwen lekken roet en andere deeltjes in het water, waardoor de toch al sterk vervuilde Nijl nog verder verontreinigd raakt met microplastics, die schadelijk zijn voor mens en dier.
Ziekenhuizen hebben amper faciliteiten om hun afval te verwerken, dus bewaren ze het vaak op hun eigen terrein
De Nijl is de enige waterbron voor de inwoners van Khartoem en de rest van Soedan. Door de oevers aan te vallen en militaire gebouwen (zoals het hoofdkwartier van een afdeling van het regeringsleger) gevaarlijk dicht bij de Nijl te plaatsen, brengen het regeringsleger en de RSF de rivier in gevaar. Dit soort opzettelijke schade aan het milieu valt onder de definitie van ecocide. Hoewel vooral het regeringsleger voor deze verwoesting verantwoordelijk is, met zijn bombardementen en droneaanvallen, richt de RSF op een andere manier ecologische schade aan. De vervuiling wordt verergerd doordat de oevers van de Nijl overstromen. De overstromingen in Khartoem, waardoor het verontreinigde water tot diep in kwetsbare buurten en ecosystemen kon komen, worden op hun beurt verergerd door de verwoesting van de Jebel Aulia-dam, een groot bouwwerk aan de Nijl ten zuiden van Khartoem. Deze dam is al meermaals aangevallen. In 2024 nam de RSF de dam over van het regeringsleger en sloot hem af tijdens een van de ergste overstromingen die het land ooit heeft gekend. Volgens de RSF richt het leger voortdurend schade aan de dam aan en richt het zich ook op werknemers. Ongelukkigerwijs bevindt de dam zich dicht bij een luchtmachtbasis, waardoor er vaak grof geschut wordt ingezet. Niemand probeert de schade aan het bouwwerk te beperken en door alle aanvallen is de dam praktisch onbruikbaar geworden.
Uit openbare informatie blijkt dat de RSF en het regeringsleger beide gebruikmaken van straaljagers, artillerie en drones. Op een bepaald moment trof een van de legers de dam, met een explosie tot gevolg; ook hebben er meermaals gevechten plaatsgevonden op nog geen vijfhonderd meter van de dam. Daarnaast gaan er beelden rond van beide legers die werknemers van de dam lastigvallen; daarbij worden huizen leeggeroofd en wordt er traangas ingezet tegen de menigte.
Propaganda
In deze strijd maken beide partijen volop gebruik van propaganda. De RSF beschuldigt het regeringsleger van slecht onderhoud; het leger geeft de RSF op zijn beurt de schuld voor schade aan de dam. Maar beide vallen de dam om dezelfde reden aan: om de Soedanese watervoorziening plat te leggen. Dit is op te maken uit het feit dat de strijd niet plaatsvindt in de buurt van de militaire basis ten zuiden van de dam, maar bij de dam zelf. De luchtmachtbasis die in de buurt van de dam ligt, is al die tijd intact gebleven. De dam daarentegen werd afgesloten, juist toen de bevolking hem het meest nodig had – op het hoogtepunt van het overstromingsseizoen.
De schade heeft grote gevolgen. De Jebel Aulia-dam levert water voor vee en landbouw, en is daarmee essentieel voor de voedselzekerheid. In het reservoir past ongeveer 2,3 miljard kuub water, cruciaal voor het reguleren van overstromingen. Het afsluiten van de dam leidde tot grote overstromingen in de provincie van Khartoem en de rest van het land. Boerderijen, huizen en vee werden door het water weggespoeld, waardoor de voedseltekorten en de hongersnood in het gehele land toenamen.
Daar bleef het echter niet bij. Door de oorlog raakt de Nijl steeds erger vervuild en als gevolg van de overstromingen heeft het verontreinigde water zich door woonwijken verspreid. Na een overstroming blijft er water achter, waardoor er tot ver in het land grote giftige plassen zijn ontstaan. Ook heeft het water veel chemisch afval en rioolwater met zich meegebracht en over een groot gebied verspreid. Een schrijnend voorbeeld is de overstroming van het Aba-eiland in de Nijl, waar volgens het doktersnetwerk van Soedan een mengsel van overstromingswater, rioolwater en afval van beschadigde gebouwen een dodelijke cocktail heeft gevormd. Deze ecologische schade leidt tot de verspreiding van ziektes zoals cholera, een verhoogde kans op de inname van vergiftigd water en andere gezondheidsrisico’s.
Hoewel de vervuiling nu nog vooral lokaal is, zal het niet bij Khartoem blijven; uiteindelijk zal de Nijl worden aangetast
Hoewel de vervuiling nu nog vooral lokaal is, zal het niet bij Khartoem blijven; uiteindelijk zal de Nijl worden aangetast en zal de vervuiling zich veel verder verspreiden. Aangezien de Nijl de voornaamste waterbron van het land is, zal heel Soedan hier uiteindelijk onder te lijden hebben.
Een van de soorten vervuiling die tijdens de oorlog is toegenomen, is die met microplastics. Gebouwen en fabrieken bevatten allerlei microplastics, die bij inname giftig zijn voor mensen en dieren, maar ook waterleidingen kunnen verstoppen en aantasten. Uit een onderzoek naar microplastics dat het Nile Basin Initiative (NBI) vóór de oorlog uitvoerde, bleek dat de meeste vervuiling afkomstig is uit Khartoem; maar door alle bombardementen aan de oevers van de rivier is het goed mogelijk dat de vervuiling ook in andere regio’s zal toenemen.
De RSF en het leger voeren aanvallen uit op boerderijen, fabrieken, industrieterreinen en ziekenhuizen, locaties die veel microplastics bevatten. Hoewel dit sinds het begin van de burgeroorlog nog weinig is onderzocht, blijkt uit een kleinschalig onderzoek dat de vervuiling van de Nijl toeneemt. Bij dit onderzoek uit 2023 werd er gekeken naar de aanwezigheid van giftige stoffen in vissen die stroomafwaarts van de Jebel Aulia-dam leven. De conclusie was dat poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS, ook wel bekend als ‘forever chemicals’) vanuit de dam het water in lekten. Ook in Kenia onderzochten wetenschappers het PFAS-gehalte in de Nijl. Het verschil door de jaren heen is merkbaar; in 2008 was het PFAS-gehalte in zoetwatervissen nihil, maar in 2024 was het ongeveer 0,5 microgram per kilo vis. Dit lijkt misschien weinig, maar zelfs de kleinste sporen van deze stoffen kunnen tot ernstige gezondheidsklachten leiden.
Illegale houtkap in Myanmar
In het berggebied Bago Yoma in Myanmar is de illegale houtkap de afgelopen jaren drastisch toegenomen, mede door het machtsvacuüm sinds de militaire coup van 2021. Zowel het leger als verzetsgroepen, waaronder de door de NUG (National Unity Government, de regering in ballingschap) gesteunde People’s Defence Forces (PDF), blijken betrokken bij de grootschalige ontbossing van waardevol teakhout, aldus de krant Frontier Myanmar.
Inwoners van de regio verdienen bij door bomen te vervoeren voor tussenhandelaren, terwijl gewapende groepen tol heffen of zelf actief deelnemen aan de kap. Hoewel het afnemen van de bosbedekking al langer een probleem is, escaleert de situatie nu snel. Een eerdere stop op de commerciële houtkap voor Bago lijkt nauwelijks effect te hebben. Verzetsgroepen rechtvaardigen hun deelname met het argument dat de opbrengsten nodig zijn voor de strijd tegen het regime. Lokale bronnen wijzen erop dat deze praktijken de revolutie ondermijnen: ze versterken de militaire invloed, beschadigen ecosystemen en leiden tot conflicten binnen het verzet. ‘De revolutie mag onze toekomst niet vernietigen om het heden te financieren,’ aldus een boeddhistische monnik uit het gebied.
De NUG ontkent betrokkenheid, maar treedt amper op tegen de betrokken PDF-strijders. Hoewel sommige eenheden houtkappers arresteren of voorlichten, gaan anderen onverminderd door. En zo is ook hier de natuur de dupe van de strijd die wordt gevoerd.
Microplastics zijn ook afkomstig van afval, dat steeds meer begint aan te spoelen aan de oevers van de Nijl. Het is onduidelijk of dit door de oorlog komt, maar zeker is dat afval en puin zich kunnen ophopen en schade kunnen toebrengen als ze in de grond terechtkomen. Dit probleem wordt almaar erger en naarmate de oorlog vordert, wordt het steeds moeilijker te beheersen.
Volgens het NBI komt er zoveel afval in de Nijl terecht omdat het afvalbeheer – bestaande uit inzamelingscentra en vuilnisbelten – niet goed functioneert. Door de burgeroorlog zijn veel van deze faciliteiten gesloten of beschadigd. Veel inzamelingspunten zijn er simpelweg mee gestopt, met als gevolg een heleboel onbeheerde vuilnisbelten. Terwijl de situatie verergert stoppen de legers niet met hun aanvallen, ze slaan juist harder toe. Ze proberen het hele land kapot te maken, met name het zuiden, waar de meest kwetsbare bevolking woont en waar de meeste vluchtelingen naartoe zijn gegaan.
De schade aan het milieu is merkbaar in heel Soedan. Door de overstromingen, die deels zijn veroorzaakt door het sluiten van de dam, zijn meer dan honderdduizend mensen ontheemd geraakt, meer dan tienduizend huizen verwoest en meer dan 69 mensen om het leven gekomen. Toch is dit slechts een klein deel van de schade, want door het vervuilde water verspreiden ziektes als cholera zich door het hele land. Voorkoombare ziektes zijn inmiddels de grootste doodsoorzaak in Soedan en omdat de kampen over weinig medische faciliteiten beschikken, zijn vluchtelingen extra kwetsbaar.
‘Als dit zo doorgaat zal het tientallen jaren duren om de ecologische schade te herstellen’
Ook wilde dieren lopen gevaar. Er leven meer dan 720 diersoorten in de bossen rond de Nijl. Vissen staan onderaan de voedselketen en vormen een essentieel deel van dit ecosysteem. ‘Het lage zuurstofgehalte [door industriële vervuiling van de Nijl] leidt tot hypoxisch water waarin vissen niet kunnen overleven,’ waarschuwt dr. Alamin. ‘Als dit zo doorgaat zal het tientallen jaren duren om de ecologische schade te herstellen.’ Ecosystemen zijn erg gevoelig voor gifstoffen. Niet alleen zal de vispopulatie van Soedan afnemen, maar ook die van ontelbare dieren die jaarlijks naar de Nijl migreren, zoals de bedreigde steppearend. De visindustrie is overigens heel belangrijk voor Soedan, dus het gehele ecosysteem loopt gevaar.
Vanwege constante intimidatie door de Soedanese krijgsmachten hebben milieuwetenschappers hun werk neergelegd. Zo zijn alle projecten van het Soedanese milieuprogramma van de VN, waaronder herbebossing en duurzame landbouw, in 2020 stopgezet en sindsdien niet meer hervat.
Ecocide is niet strafbaar in Soedan en wordt, ondanks de enorme humanitaire schade, niet als oorlogsmisdaad gezien door het Internationaal Strafhof.
