De heldere lijnen van architect Taku Sakaushi doen het ook goed in Argentinië. De Japanner is nu gevraagd het maximale uit een voormalige vuilnisbelt te halen.
Aan de randen van de vuilnisbelt La Montañita in Buenos Aires wemelt het van de luiers, plastic zakken, glazen potten, stapels papier en etensresten. Aangewakkerd door een harde wind verspreiden hopen smeulend afval hun rook tot in de onverharde straten van de krottenwijk, als de tengere Taku Sakaushi even later de heuvel afdaalt. Op zijn lichte pantalon en schoenen is geen spatje vuil te zien.
Sakaushi speelde als kind virtuoos viool. Daarom spoorde zijn moeder hem aan om musicus te worden. Maar zijn vader, economiedocent met sympathie voor Karl Marx, wist het zo net nog niet. Zijn twijfel nam toe toen Taku, inmiddels oud genoeg om te gaan studeren, hem een paar aardewerken potten liet zien die hij had gemaakt. ‘Kunst is prachtig, maar je kunt er niet van leven,’ zei zijn vader. ‘Je kunt beter iets gaan studeren dat geld oplevert.’ Inmiddels is Sakaushi architect en beroemd om zijn verfijnde stijl.
Volgens Sakaushi gaat architectuur in de westerse wereld over esthetiek en kunst. In Japan ligt de nadruk op filosofie
Het gesprek tussen vader en zoon had plaats in een buitenwijk van Tokio, waar Taku naar hartelust kon honkballen. Inmiddels is de bebouwing opgerukt en zijn de honkbalvelden verdwenen. Japan heeft 126 miljoen inwoners die op 378.000 vierkante kilometer leven. Ter vergelijking: in Argentinië leven 40 miljoen inwoners op bijna 3 miljoen vierkante kilometer land. Huisvesting en ruimtelijke ordening vormen in Japan een chronisch probleem.
Sakaushi staat boven op een acht meter hoge vuilnisbelt in een krottenwijk in het district San Martín, in het noordelijke deel van Buenos Aires. Twintig jaar geleden dumpte een aannemersbedrijf er tonnen puin en liet zich daarna niet meer zien. Er begon onkruid te groeien op de harde puinlaag. Nu wonen in dat deel van de wijk zo’n tweeduizend mensen, en zoals dat gaat in arme wijken wordt het vuilnis niet altijd opgehaald. La Montañita [Het Heuveltje], zoals de buurtbewoners de plek noemen, dijde steeds verder uit.
Wat heeft een Japanse architect te zoeken op een vuilnisbelt in Buenos Aires? Voor het antwoord op die vraag moeten we bij het Instituut voor Architectuur en Ruimtelijke Ordening van de Universiteit van San Martín (UNSAM) zijn. Jaarlijks organiseert het instituut uitwisselingen met deskundigen uit de hele wereld. Sakaushi was een van de gasten van de Werkgroep Architectuur en Ruimtelijke Ordening die de UNSAM sinds 2013 bij elkaar roept. Een weeklang komen architecten en studenten, maar ook deskundigen uit andere disciplines – wiskundigen, sociologen, economen, wetenschappers – samen. Zo moest de vuilstortplaats La Montañita een recreatieplek worden, een project waarvoor Sakaushi – met in zijn kielzog twintig studenten, onder wie een aantal Japanners – en een handvol aan het instituut gelieerde docenten naar La Montañita waren gekomen.
Sakaushi is vaker in Argentinië geweest. De eerste keer was in 2010, toen zijn werk werd geëxposeerd in het Museum voor Architectuur en Design van de Sociedad Central de Arquitectos [de Architectenvakvereniging]. Ook toen werd hij uitgenodigd door Roberto Busnelli, uitvoerend secretaris van het Instituut voor Architectuur en Ruimtelijke Ordening van de UNSAM, die op zijn beurt Japan bezocht om het werk van zijn collega te bekijken.
Sakaushi is een publiek geheim. Masterstudenten noemen hem om te laten zien hoeveel ze weten. Zijn prestige dankt hij vooral aan het eenvoudige en heldere lijnenspel van zijn ontwerpen, die het maximale halen uit kleine ruimtes en de dialoog aangaan met hun omgeving – ook als de omgeving niet betrouwbaar is, zoals in 2011 bleek toen Japan werd getroffen door een aardbeving en een tsunami, en overheidsgebouwen hun deuren sloten en in bunkers veranderden.
Sakaushi studeerde in 1983 af als architect aan de Technische Universiteit van Tokio, waarna hij een tweede master deed aan de Universiteit van Californië in Los Angeles. Op zijn indrukwekkende cv prijken een zestal boeken en een aantal prijzen. Hij doceert zowel aan de Universiteit van Tokio als aan de Shinshu-universiteit in Nagano.
Volgens Sakaushi gaat architectuur in de westerse wereld over esthetiek en kunst. In Japan ligt de nadruk op filosofie. Oude Japanse dichters wandelden alleen in de natuur; de indrukken die ze opdeden legden ze vast in ultrakorte haiku’s. Sakaushi wandelt ook om zijn gedachten te vormen. Zijn wandelingen resulteren niet in haiku’s maar in boeken, waarin hij de principes uitlegt van zijn zogeheten ‘woning met drie gangen’ of ‘woning met drie ramen’, die inmiddels de status van archetype hebben bereikt en zowel in Japan als daarbuiten worden nagebouwd. Nog een van Sakaushi’s specialismen is het recyclen van gebouwen. Een oude ijsfabriek in het gehucht Fujiyoshida werd een kinderdagverblijf. In de stad Ibaraki maakte hij van een oude lagere school een hotel en een buurthuis.
Sakaushi’s eerste baan was bij Japans grootste constructiebedrijf Nikken Sekkei, een enorme onderneming met honderden professionals. Toch vertrok hij in 1998 om een van de meest prestigieuze architectenkantoren van Japan te gaan leiden, het Office for Diverse Architecture (OFDA). Het kantoor omschrijft zichzelf als een plek voor architecten met diverse stijlen waar jonge en briljante geesten samenwerken.
‘Er komt een moment dat je lichaam een wordt met je omgeving, alsof de muren om je heen oplossen. Daarom ben ik woningen gaan ontwerpen waarvan je je zo lang mogelijk bewust blijft,’ zegt Sakaushi. Dat zit hem in de muren, die hij ook wel structuren noemt. ‘Een gebouw is een kader dat open is en verschillende elementen omvat die op elkaar reageren. Binnen dat grote kader is nog een belangrijk kader dat van elke kamer een zelfstandige ruimte maakt. Tegelijk is er dynamiek rondom een gebouw of een woning: de bomen, de lucht, de mensen en zelfs de omliggende gebouwen. Dat brengt je op de gedachte dat een woning evenmin statisch is en zijn omgeving wel degelijk beïnvloedt.’ Uitgaand van het architecture is a frame-concept, een idee dat hem al jaren bezighoudt, is er nog iets dat voortdurend verandert, namelijk het leven van de mensen die er wonen.
Om deze concepten te verduidelijken haalde de Japanse architect tijdens een lezing die hij in 2015 in Barcelona gaf de literatuur erbij: De Aleph van Jorge Luis Borges, De opwindvogelkronieken van Haruki Murakami en_ Sneeuwland_ van Yasunari Kawabata. ‘De overeenkomsten? Dat zijn de tunnels,’ lacht Sakaushi. De tunnels bij Borges dienen om de tijd te verbinden, Murakami linkt met tunnels verschillende werkelijkheden aan elkaar en Kawabata graaft tunnels in een vier meter diepe sneeuwlaag om de overkant te bereiken. ‘Kawabata is inderdaad een verwijzing naar de Japanse schoonheid en tradities,’ zegt Sakaushi. ‘Iedereen is het erover eens dat de tradities van een immer in zichzelf gekeerd land bewaard moeten blijven. Maar we moeten tevens blijven denken aan het nu, de geglobaliseerde wereld. Ik bouw in dat spanningsveld.’
Auteur: Ivana Romero
Vertaler: Henriëtte Arons
Anfibia
Argentinië | revistaanfibia.com
Gloednieuw webzine met eenvoudige lay-out, uitstekende illustraties en voor het internet ongebruikelijk lange reportages. Begonnen op initiatief van de nationale San Martín Universiteit, opgericht door de Colombiaanse Nobelprijswinnaar voor de Literatuur Gabriel García Márquez.
