Elke week pluist de redactie van 360 een actuele gebeurtenis voor je uit aan de hand van de internationale pers. Deze week kijken we naar Suriname, waar het Hof van Justitie vorige week oud-president Desi Bouterse in hoger beroep heeft veroordeeld voor zijn rol bij de Decembermoorden in 1982.
Dit artikel verscheen woensdag in de nieuwsbrief Buiten de grenzen, exclusief voor abonnees. Wil je elke week op de hoogte blijven? Neem dan een (proef)abonnement – al vanaf €5 per maand – op 360 Magazine en abonneer je op de nieuwsbrieven.
Waar ging het proces over?
Wie Suriname zegt, zegt Desi Bouterse. Naast een achtjarige termijn als dictator van Suriname na een militaire staatsgreep in de jaren tachtig volbracht hij twee termijnen van vijf jaar als president van het land en een van de meest toonaangevende gezichten van het Suriname na de onafhankelijkheid van Nederland in 1975.
Wie Desi Bouterse zegt, zegt de Decembermoorden. Amnesty International schrijft over de moorden: ‘Op 25 februari 1980 pleegden onderofficieren van het Surinaamse leger een staatsgreep. Desi Bouterse was een van hen. Op 7 december 1982 werden zestien tegenstanders van het nieuwe militaire bewind thuis opgepakt. Ze werden afgevoerd naar Fort Zeelandia, destijds het hoofdkwartier van Bouterse, en vijftien van hen werden geëxecuteerd. De mannen waren journalisten, advocaten, professoren, vakbondsleden, soldaten en zakenmannen. De precieze omstandigheden van de executies zijn niet bekend. Uit later onderzoek bleek dat de mannen gemarteld en mishandeld waren. De gebeurtenissen kwamen bekend te staan als de Decembermoorden.’
De gevolgen van de moorden voor Suriname waren groot, schreef opinieblad Parbode in 2020. ‘De Decembermoorden zijn een trauma. Ze veroorzaakten een braindrain, twintigduizend mensen vertrokken uit Suriname. Begrijpelijkerwijs vele intellectuelen, kijk naar de beroepen van de Decemberslachtoffers. In de samenleving ontstond een zwijgcultuur; om maar geen ruzie te veroorzaken of om niet verraden te worden aan de militairen. Mensen waren constant op hun hoede. 8 december werd een taboe. Mensen spraken er niet over, of in verhullende taal. Binnen regeringskringen gebruikt men de benaming “decembergebeurtenissen”.’
En toch kwam er gerechtigheid. Tegen Bouterse werd in 2007 een strafproces geopend dat uiteindelijk zestien jaar duurde. In 2019 werd hij veroordeeld tot twintig jaar cel voor zijn rol in de moorden, maar Bouterse tekende verzet aan bij de krijgsraad. Twee jaar later werd opnieuw twintig jaar celstraf geëist door het Surinaamse OM. Tijdens het hoger beroep in januari van dit jaar bleef die strafeis staan. Bouterse bleef beroep aantekenen, en vorige week deed de hoogste rechtbank, het Hof van Justitie, uitspraak. Een beladen moment, aldus het Internationaal Gerechtshof (ICJ), dat een vertegenwoordiger naar Suriname stuurde. ‘Dit is het belangrijkste strafproces in de geschiedenis van Suriname’, zei het internationale orgaan volgens Carribean Loop News. ‘Dat er na zo veel vertragingen en omwegen een definitieve uitspraak komt, is een eerbetoon aan de moed en onafhankelijkheid van de Surinaamse rechters, het doorzettingsvermogen van de families van de slachtoffers en de veerkracht van de rechtsstaat.’
Wat was de uitspraak van het Hof?
‘Alles is minutieus voorbereid. Bouterse besliste als bevelhebber en regeringsleider in december 1982 wat er moest gebeuren, ook al heeft hij de trekker niet persoonlijk overgehaald, zo luidt het oordeel’, schrijft Starnieuws op de dag van de uitspraak. ‘De hoogste rechtbank acht het onomstotelijk bewezen dat Bouterse en zijn medestanders een vooropgezet plan hadden beraamd om de vijftien tegenstanders te doden.’
Hugo Essed, de advocaat van de nabestaanden van het Decembermoordenproces, reageerde tegenover diezelfde Surinaamse nieuwssite opgelucht. ‘Vrouwe Justitia staat weer recht overeind en haar sokkel is nu aard- en nagelvast in de Surinaamse bodem. De ellende die deze moordenaars hebben aangericht, de ellende voor de families van de slachtoffers, de ellende voor de samenleving. In feite heeft het Hof overwogen dat Bouterse in ieder geval levenslang zou moeten krijgen, maar gezien zijn leeftijd zegt het Hof, houden ze het op twintig jaar’.
Website InsightCrime, die criminaliteit en rechtspraak over de hele wereld volgt, benadrukt echter: ‘De rechters hebben de arrestatie van Bouterse niet bevolen toen ze de veroordeling bevestigden.’ Het Openbaar Ministerie moet op verzoek van het Hof overgaan tot arrestatie, maar zolang dat niet is gebeurd, zijn er nog mogelijkheden dat Bouterse zijn gevangenisstraf ontloopt, zo schrijft de site. ‘Zijn advocaat heeft verzocht om een tijdelijke opschorting van de gevangenisstraf, omdat hij een verzoek wil indienen voor gratie.’ Ook zou Bouterse nog naar het Inter-Amerikaanse Hof voor de Rechten van de Mens kunnen stappen.
Rond de uitspraak bestond de angst dat er confrontaties zouden plaatsvinden tussen voor- en tegenstanders van Bouterse. ‘De politie is alert, gesteund door andere veiligheidstroepen,’ zei minister van Justitie Kenneth Amoski in een verklaring, aldus JusticeInfo. Maar ook de politieke partij NDP, opgericht door de oud-president, lijkt zich voorlopig bij het vonnis neer te leggen.
‘Het bestuur van de NDP heeft kennisgenomen van het recent uitgesproken vonnis in hoger beroep tegen haar voorzitter, de heer D.D. Bouterse’, schrijft de partij op website Culturu. ‘De partij doet een oproep aan al haar leden en sympathisanten om gehoor te geven aan deze oproep van de voorzitter. Deze boodschap is duidelijk herhaald tijdens de massameeting van 16 december in Ocer’, schrijft de partij, toen aanhangers samenkwamen om te praten over de verkiezingen in 2025.
Gaat Bouterse daadwerkelijk de gevangenis in?
De vraag die Suriname nu bezighoudt, en waar mogelijk deze week nog antwoord op komt, is of Desi Bouterse inderdaad wordt opgepakt en vastgezet. Volgens Suriname Herald heeft het Hof immers ‘niet het rechtsstatelijke lef gehad om de gevangenneming in uitdrukkelijke bewoordingen te gelasten en verschool zich achter het OM’. De krant wijst erop dat Bouterse mogelijk het land kan ontvluchten en daarom gelijk opgepakt had moeten worden. ‘Wie vindt dat er geen vlucht- en recidivegevaar is, kan naïviteit verweten worden. Het feit dat Bouterse na de eerdere veroordeling in eerste aanleg niet gevlucht was, hoeft niet te betekenen dat hij bij het definitieve oordeel niet zal vluchten.’
Inmiddels zou Irvin Kanhai, de advocaat van Bouterse, een verzoek tot gratie hebben ingediend. Naast het feit dat Chan Santokhi als minister van Justitie een rol speelde als aanjager van het Decembermoordenproces, zou een dergelijke gratie waarschijnlijk neerkomen op amnestie, schrijft SR Nieuws, oftewel, een generaal pardon voor alle veroordeelden, en is het verzoek daarom weinig kansrijk. Aannemelijker zou een gevangenschap in een speciale gevangenis zijn.
Toch zou gratie niet volledig uitgesloten moeten worden, schrijft Jennifer Atmo, de hoofdredacteur van GFC Nieuws. ‘Het stoppen met het betitelen van het proces als politiek is essentieel voor het herstel van gerechtigheid’, schrijft Atmo, die wil dat ook aanhangers van Bouterse erkennen dat hij schuld draagt. ‘Daarnaast moet Bouterse spijt betuigen en zijn excuses aanbieden aan de samenleving. Het bekennen van schuld en verantwoordelijkheid is onontbeerlijk voor een constructief vervolg. Een ander belangrijk aspect van de voorwaarden is de compensatie aan de nabestaanden.’
‘Bouterse gaat de gevangenis niet in. Dat mag je opschrijven,’ zei vooraanstaand NDP’er Raoul Abdoelrahman na de uitspraak, meldt De Ware Tijd. Hij en verschillende andere NDP’ers zeggen, enigszins dreigend, dat het ‘om onrust te voorkomen wat hun betreft beter is om de partijleider met rust te laten’. Een andere Bouterse-aanhanger wijst in de Surinaamse krant op het feit dat de oud-president nog heel populair is in Suriname. ‘Zijn aanhang in Suriname is heel groot en mensen zijn bereid hun leven voor hem in te zetten. Suriname gaat huilen.’
Bouterse is inmiddels 78, en ook die leeftijd kan meespelen in het besluit of de oud-president wordt opgepakt en waar hij zal worden vastgehouden. Dat zegt oud-minister van Justitie Jennifer van Dijk-Silos, tevens partijgenoot van Bouterse, bij nieuwssite Waterkant. ‘Hij wordt een martelaar als hij komt te overlijden [in de gevangenis]. Dan heb je hem niet doodgemaakt. Hij leeft nog in Suriname in de geest van eenieder. Die mensen, wij die gaan stemmen in 2025, gaan Santokhi politiek afmaken.’
En zo kan het Decembermoordenproces, waarvan vele, met name oudere Surinamers hoopten dat het vorige week zou worden afgerond, blijven doorsluimeren en zelfs een doorslaggevende rol spelen bij de volgende verkiezingen.
