Geluk is een statussymbool geworden

Welkom in het op vijf na gelukkigste land ter wereld. We ontmoeten elkaar in Luzern omdat u hier aan de universiteit een masterclass geeft voor promovendi. In het World Happiness Report staat Zwitserland op de zesde plaats. Merkt u hier iets van dat geluk?

Ik bespeur hier in Zwitserland geen geluk, maar een gevoel voor orde, rust, voorspelbaarheid, welstand, overvloed en een vriendelijkheid die menigmaal gepaard gaat met een overdaad aan bestaansmiddelen.

Is het wel mogelijk om dat gevoel te meten?

Nee. De mensen herkennen een gelukkig moment zelfs vaak niet. Geluk ligt meestal in het verleden. We reconstrueren een moment en vinden dan dat het gelukkig was. Geluk is heel moeilijk wetenschappelijk te onderzoeken. Als zelfs de mensen zelf het geluk dat ze zich herinneren niet duidelijk konden inschatten, dan stelt het onderzoekers al helemaal voor problemen. Temeer omdat de definitie van geluk nogal varieert naargelang de sociale context.

Uw nieuwe boek heet in het Duits Das Glücksdiktat (Het dictaat van het geluk). Waarom is het een dictaat? We willen toch allemaal gelukkig zijn?

Ik bekritiseer in mijn boek de ‘positieve psychologie’, een wetenschap die zich richt op geluk – en niet het filosofische begrip van het geluk dat sinds de Griekse oudheid bestaat. Deze tak van psychologie beweert dat je fout zit als je het lijden van mensen wilt onderzoeken; in plaats daarvan zou men zich op het positieve moeten focussen.

Wat is er mis mee om het positieve te zien?

Als socioloog vraag ik: wie heeft er belang bij dit psychologische uitgangspunt? Het zijn conservatieve, rechts georiënteerde kringen, bedrijven, zelfs het Amerikaanse leger. Ze scheppen er een nieuw soort burgers mee: burgers die zich niet beklagen, die alles en iedereen positief bekijken. De positieve psychologie zegt: wij zijn er zelf verantwoordelijk voor ons goed te voelen, ongeacht welk ongeluk ons overkomt. Met de boodschap dat het aankomt op veerkracht, psychisch weerstandsvermogen wordt een nieuw soort schaamte verspreid: opeens schaam je je ervoor dat je gedeprimeerd bent, of woedend.

Verantwoordelijkheid begint pas als we weten wat van onszelf afhangt, en wat van instituties die veel groter zijn dan wijzelf

Maar verantwoordelijk zijn betekent ook dat je zelf beslissingen neemt. Dat is toch een goed uitgangspunt in de geest van de Verlichting?

Ongeveer tien jaar geleden was er bij het bedrijf France Telecom sprake van een zelfmoordgolf. Binnen enkele jaren beroofden zestig werknemers zich van het leven. Volgens de positieve psychologie zou dat hun eigen schuld zijn geweest. Deze mensen zouden niet sterk genoeg, niet veerkrachtig genoeg geweest zijn. Natuurlijk moeten we de verantwoordelijkheid nemen voor ons handelen, dat houdt iedere basiscursus ethiek ons voor. Maar verantwoordelijkheid begint pas als we weten wat van onszelf afhangt, en wat van instituties die veel groter zijn dan wijzelf.

En in dit geval hing het dus niet van de individuen af?

Het bleek dat het bedrijf ongeveer twintigduizend personen tegelijk ontslagen had en dat veel mensen bovendien overgeplaatst waren. De toenmalige CEO Didier Lombard had wrede methoden gebruikt om van employés af te komen. Natuurlijk kun je de mensen die zelfmoord gepleegd hebben ervan beschuldigen dat ze niet positief genoeg waren, maar dan vergeet je wel dat onze omgeving doorgaans sterker is dan wijzelf.

Maar nu heeft u het over arbeidsvoorwaarden, uitbuiting en werkdruk, niet over geluk.

Veel werkgevers gebruiken methoden van de positieve psychologie. Het is een effectieve manier om mensen te controleren en ze productiever te maken. Als werknemers in alles het positieve zien, verwachten ze minder van de instituties. Als de mensen voor zichzelf en voor alles verantwoordelijk gemaakt worden, dan is er geen reden waarom ze betere arbeidsvoorwaarden zouden eisen.

Positief denken is dus een instrument om mensen productiever te maken?

Dit model past heel goed bij de manier waarop de burgers in de steek gelaten worden door de staat. Nu is de psyche van de burgers verantwoordelijk voor hun tevredenheid. De staat speelt niet langer de sleutelrol waarin hij de burgers in staat stelt hun geluk na te streven. Volgens de Amerikaanse grondwet moeten de burgers dat op eigen kracht doen, alsof er geen context zou bestaan, geen instellingen. Dit uitgangspunt is heel succesvol en beïnvloedt ook de politiek. De geluksindex die door de Verenigde Naties gebruikt wordt en die u aanhaalde, is daarvan een resultaat.

En wat zijn de gevolgen voor het individu?

Mijn kritiek op de positieve psychologie is dat ze ertoe leidt dat men zich schaamt voor negatieve gevoelens. Depressie, woede en angst worden gevoelens van verliezers. De mensen krijgen te horen: als jullie gekwetst worden, klopt er iets niet aan jullie. Jullie moeten de voorwaarden voor je mentale gezondheid zelf scheppen. Gelukspsychologie schept een nieuw model van succes, dat afhankelijk is van het vermogen om positief te denken.

Naast het geluk analyseert u in uw studies ook liefde en emoties. Prikt u graag illusies door?

Pierre Bourdieu zei het een keer mooi: ‘De mensen willen hun illusies behouden. Ik begrijp dat niet. Ik wil de waarheid weten.’ En hij zei ook: ‘Sociologie is een vorm van wijsheid.’ Die opvatting deel ik. Ja, als socioloog prik ik graag illusies door. Dat is noodzakelijk om ervoor te zorgen dat we onze wetenschap niet op valse aannames baseren. En het is nodig om op de resten van die illusies weer iets op te bouwen. We moeten ergens in kunnen geloven.

De mensen krijgen te horen: als jullie gekwetst worden, klopt er iets niet aan jullie

Waarin moeten we dan geloven?

Geluk is niet het concept dat ons houvast kan bieden. Voor mij zijn gelijkheid, gerechtigheid en kennis veel belangrijker.

Waarom?

Ik zeg niet dat we helemaal afscheid moeten nemen van geluk. Maar ten eerste is geluk heel moeilijk grijpbaar en maken de samenlevingen van tegenwoordig het ons vrijwel onmogelijk om geluk te bereiken. Wij zijn geprogrammeerd om ontevreden te zijn, omdat ontevredenheid de grote motor is die het kapitalisme aandrijft. Ten tweede zouden we beter andere waarden na kunnen streven, zoals zingeving. Het hebben van kinderen vermindert uw geluk op veel momenten, en toch denken we intuïtief dat het heel zinvol is. Als we geluk als levensdoel najagen, richten we ons alleen maar op wat we leuk vinden. Dat is een povere opvatting van het mens-zijn. Ten derde schept de geluksobsessie een nieuwe hiërarchie, tussen verliezers, die negatief denken, en positieve, gelukkige mensen. Geluk is een statussymbool geworden.

En eenieder kan op alle nieuwe media laten zien hoe gelukkig hij is, bijvoorbeeld op Instagram…

Een ongelofelijke hoeveelheid onlineprofielen vertoont uitsluitend mensen die glimlachen en er gelukkig uitzien. Dat is een teken van status. Maar zo wordt geluk steeds minder waard. De betekenis van geluk is totaal veranderd. Maar ik denk niet dat je geluk kunt loskoppelen van het goede en onafhankelijk van ethiek en waarden kunt begrijpen. De definitie van geluk, die verbonden is met ethiek en deugd, is verloren gegaan. Tegenwoordig heerst het utilitaristische idee dat geluk het maximeren van het eigen genot inhoudt.

Als geluk een dictaat is, wie dicteert het dan?

Het dicteren gebeurt op allerlei manieren. De geluksindex wordt in veel landen gebruikt, zoals in India, Israël en de Verenigde Arabische Emiraten. Hij vervangt andere parameters van vooruitgang, zoals indicatoren voor economische vooruitgang of gelijkheid. Het is voor politici eenvoudiger om geluk te propageren dan om gelijkheid te bevorderen. Als men de aandacht verlegt naar het geluk van de burger, dan verzwakt dat de aandacht voor andere taken van de staat: het garanderen van de mensenrechten en van de gelijkheid. Daarom spreek ik over een ‘geluksdictaat’. De Verenigde Naties en diverse regeringen gebruiken de geluksindex om de publieke opinie, de politiek en de relatie tussen staat en burgers te manipuleren.

En hoe worden wij nog meer beïnvloed?

Een dictaat is ook het feit dat veel onderzoeken worden gefinancierd door stichtingen, bedrijven en het Amerikaanse leger. Neem het leger: dat maakt gebruik van positieve psychologie om soldaten te rekruteren die in staat moeten zijn mensen te doden en gedode mensen te zien zonder daardoor getraumatiseerd te raken. Martin Seligman, de grondlegger van deze psychologie, spreekt zelfs over ‘posttraumatische groei’ (PTG). Wanneer je dus iets ergs meemaakt, wanneer je beste vriend wordt gedood, wanneer je iemand doodt of wanneer je bij een actie een been verliest, moet je door zo’n ervaring ook nog groeien! En als dat niet gebeurt, word je beschuldigd van negativiteit. Zo word je gestigmatiseerd. Je schaamt je wanneer je het anders beleeft. Dit programma wil soldaten vormen die immuun zijn voor de verschrikkingen van de oorlog. Maar willen wij zulke soldaten? Zouden dat geen vreselijke mensen zijn? Uiteindelijk wil deze pseudowetenschap mensen scheppen die ongevoelig zijn voor de moeilijkheden van het sociale en economische leven.

Wanneer je iemand doodt of wanneer je bij een actie een been verliest, moet je door zo’n ervaring ook nog groeien

U beschrijft de markt als de drijvende kracht achter ons leven. Waarom is die zo belangrijk?

Bedenkt u eens hoe u vandaag de dag bent begonnen. U bent waarschijnlijk gewekt door uw iPhone. U stond op, gebruikte water en stroom, waarvoor u betaald heeft. Toen trok u kleren aan, die u gekocht heeft, en u nam de auto of de trein, waarvoor u betaald heeft. Er is, van vroeg tot laat, geen moment waarin u geen objecten of routines benut die iemand anders voor u heeft geproduceerd. Wat zouden wij beiden moeten beginnen zonder die markt? Niet alleen benutten wij de dingen die we daar aanschaffen dagelijks, ze geven bovendien uiting aan onze identiteit.

Maar ik zou toch niet zeggen dat mijn identiteit alleen door objecten wordt bepaald. Mijn identiteit bestaat veel meer uit mijn geschiedenis.

Ja, maar die geschiedenis is door de markt gevormd. Uw geschiedenis, dat zijn de vakanties die u als kind met uw ouders heeft doorgebracht, dus de toeristenindustrie, en het cadeau dat u op uw achttiende verjaardag kreeg, de boeken die u gelezen heeft.

Die boeken heb ik telkens uit de bibliotheek geleend.

Dat gebeurt steeds minder. En de boeken zelf maken weer deel uit van de boekenmarkt.

Maar u ook, als succesvol auteur…

Natuurlijk. Hoe zou het anders kunnen? Ik zou niet kunnen functioneren als ik geen deel uitmaakte van de markt. Maar het gaat erom te begrijpen op welke manier dat ons determineert. Hoe het ons en ons denken vormt.

Als we dat beter begrijpen, zouden we ons dan kunnen verzetten tegen de macht van de markt?

Het is moeilijk je te verzetten tegen de markt, omdat die onze behoeften bevredigt. Maar ik denk dat de groene beweging een vorm van verzet is. Toch is het frappant hoe weinig er veranderd is, hoe weinig er gedaan is, en hoe eenvoudig bijvoorbeeld de Verenigde Staten zich uit het Parijse klimaatverdrag hebben kunnen terugtrekken. Daaruit blijkt dat het mechanisme van het kapitalisme sterker is dan ons instinct tot zelfbehoud. Wij willen doorgaan met geld verdienen, ook ten koste van onze kleinkinderen. Anders hadden we de opwarming van de aarde allang een halt toegeroepen. We weten best wat er gedaan moet worden, maar we doen het niet.

Sociologen Eva Illouz en Edgar Cabanas schreven samen het boek Happycratie, over de invloed van de groeiende ‘geluksindustrie’ op ons leven. De auteurs waarschuwen voor de ‘positieve psychologie’, een industrie waarin miljoenen euro’s omgaan, die beweert dat we zelf ons geluk in handen hebben. Ze leggen de conservatieve boodschap bloot achter dit idee: niet het systeem moet veranderen, maar het individu moet een dikkere huid kweken, weerbaarder worden.

Martina Läubli

Neue Zürcher Zeitung
Zwitserland | dagblad | oplage 111.000

Een van de oudste kranten ter wereld, opgericht in 1780. Dagblad van wereldklasse bekend om zijn intellectuele diepgaande stijl en
zijn liberale signatuur.