Gerecenseerd

BEELDENDE KUNST | Een gevecht tegen de vergankelijkheid

Het tekort van de menselijke waarneming

De Argentijnse kunstenaar Adrián Villar Rojas (1980) laat zich inspireren door de locatie waar hij neerstrijkt. Daar verdiept hij zich in de context en geschiedenis van de omgeving. De installaties die Villar Rojas ter plekke vervaardigt, zijn opgetrokken uit klei en cement en soms ook uit glasvezel en polystyreen en voorzien van gebruiksvoorwerpen. Is de tentoonstelling voorbij, dan laat hij alles vernietigen.

Sinds zijn doorbraak op de Biënnale in Venetië in 2011 trekt Villar Rojas de wereld over. Nu heeft hij een expositie opgebouwd in de Amsterdamse Oude Kerk.

In het werk van Villar Rojas draait het om de paradox tussen de menselijke opvatting van het begrip tijd en de objectieve, geologisch bepaalde dimensie ervan, stelt Javier Hontoria in El Cultural, het wekelijkse cultuurmagazine van de Spaanse krant El Mundo. ‘Zo legt hij de tekortkomingen van onze waarneming bloot en probeert hij de orthodoxe opvatting van de werkelijkheid te overstijgen.’

Vanwege de tijdelijkheid ervan is de toeschouwer geneigd zijn installaties als ‘festivalkunst’ te typeren. Maar daarmee doen we Villar Rojas tekort, vindt criticus Roberta Smith van The New York Times: ‘Het gaat hem om de dominantie van ruimte over objecten. Of het nu blaadjes, kiezelstenen, iPods of plastic zakjes zijn; niets ontkomt aan slijtage, verval of verwaarlozing.’

Christopher Knight in LA Times beschouwt Villar Rojas als representant van het traditionele vanitas-genre: ‘Beeldende kunst vol doodssymbolen om de vergankelijkheid van het bestaan uit te drukken. Met dit verschil dat hij heel gewiekst eigentijdse voorwerpen tot aantrekkelijke installaties transformeert.’

De expositie Poems for Earthlings van Adrián Villar Rojas is tot 26 april 2020 te zien in de Oude Kerk in Amsterdam.

DOCUMENTAIRE | La grande dame du cinéma

Eigenzinnig slotakkoord van filmicoon Varda

‘Een levensreis als TED-talk, maar dan wel met prachtige opnames van een beeldkunstenares die uitblinkt als eigenzinnig, fascinerend en inspirerend vertelster.’ Zo omschrijft Theo Métais van het Franse filmmagazine Cineman Varda par Agnès, de laatste documentaire van de in maart overleden Franse filmicoon Agnès Varda.

In de film kijkt Varda terug op haar carrière en refereert ze aan grootheden uit de filmgeschiedenis als regisseur Jean-Luc Godard en de actrices Jane Birkin en Sandrine Bonnaire, met wie ze heeft samengewerkt. Daarnaast geeft ze de kijker een indruk van haar reikwijdte: van haar cruciale rol binnen de nouvelle vague tot haar betrokkenheid bij The Black Panthers. 

Volgens Beatrice Behn van het filmmagazine Kino-Zeit biedt Varda par Agnès een helder inzicht in de werkwijze van een ‘groots filmmaker, fotograaf en denker’. De Duitse criticus noemt haar ‘een instituut en een inspiratiebron die er vooral op uit was haar visie en gedachtegoed met anderen te delen’.  

Het moet Guy Lodge in Variety wel van het hart dat alle aandacht voor Varda van de laatste tijd, met een speciale oeuvre-Oscar vorig jaar als hoogtepunt, een beetje laat komt. ‘Ze maakte al zestig jaar films. Het doet niets af aan haar geweldige kwaliteiten als documentairemaker, maar haar laatste film heeft veel weg van een masterclass voor filmliefhebbers die Varda nu pas op de radar hebben.’

Varda par Agnès van Agnès Varda draait vanaf 28 november in de bioscoop

WERELDMUZIEK | Massi ontsluiert taboes

Engagement op het kruispunt van Arabische en westerse muziek

Souad Massi staat te boek als de bekendste singer-songwriter uit Noord-Afrika. In 1997 vluchtte ze uit Algerije naar Frankrijk, omdat ze als vrouw per traditie geen muziek mocht maken in haar geboorteland, laat staan optreden voor volle zalen. Al ging Massi gekleed en gekapt als man, na meerdere doodsbedreigingen zocht ze haar toevlucht in Marseille. Daar vermengde ze raï, de muziek waarmee ze opgroeide, met Franse chansons, flamenco, country, folk en rock om door te breken met Deb, in 2003 het best verkochte album in de categorie wereldmuziek in Frankrijk. Haar songs vertolkt ze afwisselend in het Frans, Algerijns-Arabisch, Berbers en Engels.

Zo bewees Massi (47) volgens Le Figaro ‘hoe het kruisen van uiteenlopende muziekstijlen tot ongekende rijkdom kan leiden’. Rob Garratt schrijft in het Engelstalige, in Saoedi-Arabië gevestigde dagblad Arab News dat Massi’s kracht schuilt in de ‘subtiele combinatie van traditionele Noord-Afrikaanse percussie, een tokkelende Spaanse gitaar, haar nu en dan smachtende stem en ritmes die zo uit de woestijn komen aangewaaid’.

Volgens Colette Khalaf van de Libanese krant L’Orient-Le Jour staat haar dit jaar verschenen album Oumniya in het teken van ‘het terugvorderen van haar bestaan. Nu ze als artiest een meer dan volwassen status heeft bereikt, is Massi in staat de sociale taboes die ze vroeger moest trotseren definitief te ontsluieren.’

Youssef Zerarka legt in de Algerijnse editie van The Huffington Post uit dat Massi kritiek levert op Noord-Afrikaanse regimes door grote islamitische dichters als inspiratiebron te kiezen: ‘Zo predikt ze een andere, échte Arabische Lente en maakt ze zich sterk voor een wereld waarin het Westen de islam niet langer de rug toekeert.’

Tournee Souad Massi: 5 dec. Utrecht, 7 dec. Eindhoven.

NON-FICTIE | Smartphone als schrijfblok

Onbevattelijke verschrikkingen in een detentiecentrum

De Iraans-Koerdische schrijver Behrouz Boochani werd na de vlucht uit zijn geboorteland opgepakt door de Australische marine en vastgezet op Manus Island, Papoea Nieuw-Guinea. Met een binnengesmokkelde smartphone zag hij kans de talloze verschrikkingen tijdens zijn vijfjarige detentie vast te leggen. Het resulteerde in het boek No Friends But the Mountains waarmee Boochani twee grote literaire prijzen in Australië won.

In The Sydney Morning roept Robert Manne elke Australische burger op om het boek te lezen en te beseffen wat de overheid op zijn geweten heeft: ‘Om te beginnen de premier van ons land.’

‘Boochani’s verhalen bieden een even griezelige als nerveuze dialoog tussen psychologische horror en huiveringwekkend realisme,’ schrijft Omid Tofighian in The Guardian.

Jeff Sparrow vraagt zich in The Sydney Review of Books af of een mens ‘zulke wanstaltigheden’ überhaupt kan bevatten: ‘Op de vraag of intellectuele of culturele bagage van nut kan zijn om te overleven, luidt maar één antwoord: Neen!’

De Nederlandse vertaling Alleen de bergen zijn mijn vrienden van Behrouz Boochani verscheen begin november bij uitgeverij Jurgen Maas

De zeemogendheden – Lambert, Andrew
Vert. Roelof Posthuma

Andrew Lambert vertelt het verhaal van de vijf klassieke zeemogendheden: Athene, Carthago, Venetië, de Republiek der Nederlanden en Engeland. De auteur laat zien waarom deze staten dynamischer, opener en uitzonderlijker waren dan hun imperiale collega’s.

Korte geschiedenis van Rome – Eutropius
Vert. Vincent Hunink

Deze vierde-eeuwse schrijver biedt zijn lezers een handzaam overzicht van de Romeinse historie: namen van grote mannen en veldslagen, legendarische nederlagen en zeges. En natuurlijk de voortdurende conflicten en strijd om de troon in Rome.

Gelukkig met gewoontes – Wood, Wendy
Vert. Titia Ram

Wendy Wood doet al dertig jaar onderzoek naar gewoontevorming en geeft aan de hand van de neurowetenschap, praktijkvoorbeelden en oefeningen de sleutel tot je onderbewuste: dat deel van je hersenen dat bijna de helft van je gedrag bepaalt.

Een vrouw apart. En de stad – Gornick, Vivian
Vert. Caroline Meijer

In deze memoir beschrijft Gornick het ritme van de stad, de toevallige ontmoetingen, de steeds veranderende vriendschappen en de voortdurende worstelingen, die net zo hardnekkig zijn als het gevoel dat er elders een beter feestje is waar je niet voor bent uitgenodigd.

Winst voor iedereen – Stiglitz, Joseph E.
Vert. Arian Verheij & Huub Stegeman

Stiglitz pleit voor eerherstel voor de instellingen die lijden onder de macht van de grote ondernemingen: de rechtspraak, de universiteiten, de media en de democratie. We moeten de markten zo reguleren dat ze de belangen van de mensen dienen in plaats van andersom.

Samengesteld door Diederik Samwel