Gerecenseerd

KUNST | Op zoek naar het onveranderlijke

Grottekeningen als expressie

Terwijl zijn werk in Oost-Duitsland in de jaren zestig steevast werd geconfisqueerd door de Stasi, exposeerde hij onder steeds wisselende pseudoniemen in het westen. Met de laatste, A.R. Penck, zou Ralf Winkler (1939-2017) uitgroeien tot een van de meest invloedrijke Duitse neo-expressionisten.

Zijn ‘deels abstracte, deels figuratieve’ werken stonden volgens Sertan Sanderson van Deutsche Welle symbool voor het vrije woord in een tijd waarin het einde van de Koude Oorlog nog lang niet in zicht was: ‘Met kleurrijke, primitieve poppetjes – vaak met een stevige erectie –, bijtende honden, doodshoofden en kruizen drukte hij ontegenzeggelijk protest uit en wilde hij minstens zo stevig provoceren.’

Penck toonde zich wars van conceptuele kunst, betoogt criticus Oliver Basciano in The Guardian. ‘Hij greep terug op prehistorische grottekeningen waarin tekst, beeld en symbool de allereerste vorm van communicatie betekenden. Deze “Standart” kon iedereen reproduceren en gold voor Penck als de ultieme individuele expressie.’

Met zijn schilderkunst probeerde Penck te ontsnappen aan de geschiedenis zoals die zich voor zijn ogen ontrolde, denkt Jéremy Billault van het Franse magazine Beaux Arts. ‘Getroebleerd door de scheiding van beide Duitslanden ging hij op zoek naar het onveranderlijke; naar het origineel van de allereerste menselijke waarneming. Via primitieve, brute kunst hoopte hij de eeuwige uitdrukkingsvorm te vinden.’  

A.R. Penck, tentoonstelling How it works t/m 27 september in het Kunstmuseum Den Haag

FILM | Verbluffende choreografie

Hoe avant-gardistische danskunst toegankelijk wordt

Dans is vóór alles een visuele ervaring, luidde het motto van de grote Amerikaanse choreograaf Merce Cunningham (1919-2009). De Russische filmmaker Alla Kovgan levert daar met haar documentaire Cunningham het bewijs voor, vindt filmrecensent Tomris Laffly van Variety. ‘Wanneer een danser volgens Cunningham in extase raakt, verschijnt onbewust een lach op zijn gezicht. Wie naar deze film kijkt, ondergaat dezelfde euforie.’  

‘Van begin tot eind een visueel wonder; adembenemend,’ schrijft Kenneth Turan in LA Times. Niet alleen vanwege de 3D-beelden, maar ook ‘omdat de kijker een helder beeld krijgt van het leven en het creatieve proces van de man die de essentie van dans als kunstvorm revolutionair heeft veranderd.’

Volgens Dan Callahan van het Amerikaanse filmmagazine The Wrap heeft regisseur Kovgan niet alle dansscènes even succesvol geregistreerd. ‘Cunningham zelf zou die hoge camerashots wel hebben toegejuicht, maar door een overdaad aan onrustige beelden raakt de pure expressie van de dansers nogal eens op de achtergrond.’

Kijken naar de choreografie in deze film komt voor Bianka-Isabell Scharmann, recensent van Kino-Zeit, neer op een ‘zinnelijke, sterk fysieke ervaring’. Meer moeite heeft ze met de manier waarop de archiefbeelden zijn verwerkt: ‘Split screens, 16 mm opnames in het midden van het beeld, inclusief de lichtstraal van de projector; op den duur begint dat te irriteren.’

Het Franse cultuurblad Avoir-A-Lire noemt Cunningham een ‘verbluffende’ film, ook omdat de regisseur recht doet aan de samenwerking van de choreograaf met decor- en kostuumontwerper Robert Rauschenberg en componist John Cage. ‘Mooi hoe de film avant-gardistisch ballet, muziek en decor toegankelijk maakt die bij de première ruim veertig jaar geleden zulke heftige reacties opriepen.’

Cunningham van Alla Kovgan draait vanaf 3 september in de bioscoop

MUZIEK | Feelgoodplaat met Cubaanse flair

Sinds wanneer is country voorbehouden aan witte muzikanten?

Met hun nieuwe album En Español bewijst de Cubaans-Amerikaanse band The Mavericks hoe veelzijdig countrymuziek kan klinken, schrijft Andreas Weihs in het Duitse muziekblad Country: ‘Een kruisbestuiving van tex-mex en Latijns-Amerikaanse ritmes, aangevuld met mariachitrompetten. Het roept onwillekeurig associaties op met lichtheid, zon, vrolijke mensen en Cubaanse flair.’

George Varga van de San Diego Union-Tribune is gefascineerd door de stem van de half-Cubaanse leadzanger Raul Malo: ‘Zo zouden Roy Orbison en Elvis Presley hebben geklonken als ze groot waren geworden in doorleefde cantina’s ten zuiden van de grens.’

Volgens muziekwetenschappers zou commer-ciële country, vaak vertolkt door witte artiesten, voornamelijk gericht zijn op een wit publiek, stelt Jewly Hight van de Amerikaanse radio-omroep NPR. ‘Nou, met hun Cubaanse oorsprong passen The Mavericks in elk geval níét in dat concept. Net zomin als de Mexicaanse Freddy Fender en Johnny Rodriguez in de jaren zeventig. Ook zij waren wereldsterren.’

Pip Ellwood-Hughes van de Britse cultuursite Entertainment Focus hoorde onmiddellijk dat de bandleden al heel lang deze plaat wilden maken. Ze noemt het een eerbetoon aan de muzikale oorsprong van de ruim 30-jarige formatie, en niet alleen omdat alle tracks in het Spaans zijn gezongen: ‘Tijdloze muziek waarmee duidelijk wordt dat de mannen veel meer te bieden hebben dan country. Pakkend, vol energie, rollende beats, zorgvuldige arrangementen; een verheffend feelgoodalbum in verwarrende tijden.’

En Español van The Mavericks is uitgekomen op 21 augustus

LITERATUUR | Overlevingstocht rond de Noordpool

Poëzie in de wreedheid van de natuur

In De pierre et d’os introduceert Bérengère Cournut de wereld van de Inuit, het nomadenvolk in het noordpoolgebied. In de roman merkt de jonge Uqsuralik tijdens haar eenzame overlevingstocht aan den lijve hoe het klimaat verandert.

Delphine Crahay van het Franse tijdschrift La cause littéraire is enthousiast over ‘deze rijke, zorgvuldig gedocumenteerde roman waarin Cournut met precisie en krachtige beelden een geheel onbekende cultuur tot leven wekt’.

De criticus van het Franstalige Belgische dagblad L’Echo noemt het verhelderend om te lezen over vergeten elementen als de cycli van de natuur en de maan: ‘Het getuigt van wijsheid om op zo’n manier te leven dat eer wordt betoond aan de dieren die als voedsel dienen, maar ook aan de voorouders en de mysteries die ons beheersen.’

Grégoire Leménager spreekt in Le Nouvel Observateur van een ‘enigszins monotoon’ geschreven fabel ‘waarin je de vreemde taal van onvoorspelbare ijsbergen leert ontcijferen’.

Volgens Alice Develey in Le Figaro is Cournuts beschrijving van een sjamaans initiatieritueel ‘droog als een woestijnlandschap’. Ook wanneer de hoofdpersoon zich genoodzaakt ziet haar hond af te maken: ‘Van jager tot prooi: de wreedheid van de natuur leidt tot fraaie poëzie.’ DS

De pierre et d’os van Bérengère Cournut verscheen in de Nederlandse vertaling Van steen en been van Martine Woudt bij uitgeverij Prometheus

Een prachtig leven – Frank Martela

Aan de hand van voorbeelden uit de filosofie, psychologie, literatuur en film laat Frank Martela in Een prachtig leven zien dat we meer nadruk zouden moeten leggen op de zin ín het leven in plaats van de betekenis ván het leven. We kunnen veel meer met ons leven doen, waardoor het meer waarde krijgt.

Thank God it’s Monday! – Petter Stordalen

De leefregels die Stordalen in Thank God it’s Monday deelt, zijn een soort fundament van zijn carrière geworden. Ze hebben zijn dagelijks leven effectiever gemaakt, zodat hij tijd kreeg voor andere dingen dan werken. Ze zorgden ervoor dat hij gelukkiger werd.

No rules rules – Reed Hastings & Erin Meyer

In No Rules Rules duikt Netflix-CEO Hastings samen met coauteur Erin Meyer, dieper in de psychologische motieven en effecten van de Netflix methode. Aan de hand van honderden interviews met medewerkers en verhalen uit Hastings’ carrière tonen ze zowel de positieve als de negatieve kanten ervan.

Carl Linnaeus. De man die de natuur rangschikte – Gunnar Broberg

Historicus Gunnar Broberg neemt de lezer mee in het fascinerende leven van de vader van de biologische rangschikking. Carl Linnaeus is de eerste biografie die werd geschreven over deze toonaangevende Zweedse wetenschapper.

Allen tegen allen – Paul Jankowski

In dit boek onderzoekt Paul Jankowski hoe burgers in aanloop naar de Tweede Wereldoorlog op meerdere plekken ter wereld samenspanden om hun regeringen richting een oorlog te drijven die maar weinigen van hen wilden en geen van hen onder controle kon houden.

Samengesteld door Diederik Samwel