Gerecenseerd

TENTOONSTELLING – Een liefde voor mythes en special effects

Apichatpong Weerasethakul zoekt vrijheid binnen een dictatuur

Cineast Apichatpong Weerasethakul (Bangkok, 1970) werd vooral bekend vanwege zijn verstilde films die zich altijd afspelen in de streek waar hij is opgegroeid, het noordoosten van Thailand. Zijn werk wordt gekenschetst door woorden als ‘mystiek’, ‘mysterieus’, ‘hypnotisch’ en ‘bedwelmend’. ‘Zijn krachten als filmmaker (…) worden gekenmerkt door een structurele gedurfdheid waardoor 
bijvoorbeeld een verhaallijn ineens ophoudt, karakters zomaar veranderen of een nieuwe vorm aannemen, alsook door een trage en lyrische manier van filmen en de verdieping in 
herinnering en plaats’, schrijft The Guardian.

IndieWire noemt zijn debuut Uncle Boonmee een ‘verfijnde vertelling over reïncarnatie en mythische wezens’, maar gaat ook in op de verwijzing in de film naar het hardhandig optreden tegen aanhangers van het communisme in 1965. Deze verwijzing is zo subtiel dat een kijker die de historische achtergrond van Thailand niet kent de extra laag zal missen, maar volgens Apichatpong is ruimte voor interpretatie juist goed. Zijn absurdistische beelden – een pratende aap of een prinses die seks heeft met een vis – zijn zowel voortbrengsels uit zijn eigen cultuur, waarin het geloof in mythen van alledag is, als een manier om met die cultuur om te gaan; de filmmaker gebruikt ze bij wijze van herkenning en verwijzing, maar ook om de film meer te doen vertellen dat hij eigenlijk laat zien. Want hoewel Apichatpong naar eigen zeggen weigert zijn werk langs de censor te sturen, ligt zelfcensuur in zijn geboorteland voortdurend op de loer. ‘Ik bedenk van tevoren of ik een bepaald onderwerp al dan niet kan behandelen zonder in de gevangenis te komen,’ vertelde hij The Hollywood Reporter. En tegen The Guardian zegt 
hij: ‘Mijn land wordt beheerst door bijgeloof. 
Het bepaalt de manier van leven. (…) Het geloof 
in karma maakt mensen onderdanig, waardoor 
het huidige bestuur overeind kan blijven.’

Syndromes and a Century (2015) is daarom de laatste speelfilm die Apichatpong in eigen land maakte. Aan dit project begon hij al vóór de militaire coup van 2014, waarna de situatie nog eens 
ernstig verslechterde. Sindsdien wijkt hij uit naar Zuid-Amerikaanse landen, zoals Colombia.
Cultureel webzine A.V. Club gaat in op een heel andere langdurige obsessie van de filmmaker: een verhaal dat hij nog altijd wil maken over een oudere actrice die bekend is uit een sciencefictionfilm, zoals Jane Fonda uit Barbarella, ‘die haar herinneringen probeert terug te krijgen. Sciencefiction is het verleden, en dingen blijven maar veranderen. In de film blijft een enorme storm het landschap onophoudelijk omvormen. Het is een superspecialeffectsfilm.’

Apichatpongs liefde voor special effects is terug te zien in zijn verstilde beelden, bij het maken waarvan, zo vertelt hij The Guardian, ‘geen regels gelden, terwijl je voor een speelfilm het publiek aan de hand neemt. En om ze te laten volgen, moet je je aan de bestaande regels houden.’
Het moet onder andere dit ontbreken van opgelegde regels, dit gebrek aan collectieve volgzaamheid zijn dat de kunstvorm voor de Thaise regisseur zo aantrekkelijk maakt.

Een tentoonstelling van Apichatpongs verstilde beelden is tot en met 3 december 2017 te zien in 
EYE in Amsterdam.

FILM – Een wereld vol mooie monsters

Loveless van Andrej Zvjagintsev maakt zijn titel waar

Je zou het beeld een metafoor kunnen noemen voor ieder kind dat een glimp van het volwassen bestaan opvangt en zich realiseert in wat voor uitzichtloze narigheid hij is beland: de echte wereld. Een wereld waaruit het niet mogelijk lijkt te ontsnappen, omdat een kind daar de middelen niet toe heeft. Filmmaker Andrej Zvjagintsev legt het beeld in Loveless vast op het moment dat de moeder van zijn personage Alyosha tegen diens vader, met wie ze in scheiding ligt, een betoog houdt over hoe ze zowel hem als haar zwangerschap nooit had gewild, zonder te weten dat hun twaalfjarige zoon er elk woord van meekrijgt. Als zij de deur dichtgooit ziet de kijker zijn in afgrijzen vertrokken grimas, een geluidloze schreeuw à la Munch, ‘ultiem hartverscheurend, een van de meest verontrustende beelden die je kunt bedenken’, 
volgens Peter Bradshaw in The Guardian.

Alyosha probeert toch te ontsnappen. Hij loopt weg. ‘Maar nee’, schrijft Variety, ‘Loveless gaat 
niet over hoe de zoektocht naar hun zoon Alyosha 
vader Boris en moeder Zhenya weer dichter bij elkaar brengt, of ervoor zorgt dat ze elkaar (…) 
niet langer haten.’ Zvjagintsevs film gaat over Poetins Rusland, en biedt ‘een veelzeggende, 
confronterende kijk op de empathische crisis 
die aan de heersende cultuur ten grondslag ligt’.

De allegorieën die Zvjagintsev kiest zijn moeder Zenhya, een mooie vrouw die een schoonheidssalon bezit, een oudere, welvarende minnaar heeft en zelf slachtoffer is van een moeder in wier ogen ze niets goed kon doen; en vader Boris, die zijn christelijke baas niet durft te vertellen dat hij in scheiding ligt en in eerste instantie niet weg wil van zijn werk om zijn vermiste zoon te zoeken.

Vulture meent dat de film zijn naam waarmaakt, maar vraagt zich af wat nu precies veroordeeld wordt: ‘Conservatieve orthodoxie, bikini waxes en selfies zijn allemaal doelwit.’ Volgens* IndieWire* heeft dit te maken met een gebrek aan plot. ‘Omdat er geen echte climax is, wordt het thema voortdurend op verschillende manieren herhaald, en eindigt het zo ongeveer waar het begon, in een schouderophalende finale.’

The Hollywood Reporter beschrijft Loveless als 
een ‘meergangenmaaltijd van sociale ziektes, te versplinterd voor een standpunt, te kil voor een rauwe, tomeloze aanklacht’. Een waarschuwing, 
zo kan de film wellicht worden geïnterpreteerd. Verpakt in een verhaal waarin ieder zijn eigen 
apocalyps beleeft, met misschien nog wel als 
treffendste scène de moeder die haar minnaar na de seks vertelt dat ze haar kind zo haatte dat ze 
het na de geboorte niet wilde zien, en op de vraag of ze een monster is van hem als antwoord krijgt: ‘Het mooiste monster ter wereld.’

__Loveless_ draait vanaf 5 oktober in de bioscopen._

LITERATUUR – De belangrijkste verteller waarvan je waarschijnlijk nog nooit hebt gehoord

Bloemlezing van de Edgar Allan Poe van Japan

Als een 55-jarige natuurkundedocent naakt op een universiteit wordt gevonden nadat zijn minnares hem heeft opgedragen zich voor haar uit te kleden en er met zijn kleren vandoor is gegaan, ziet recensent Nicolas Gattig (The Japan Times) daar een bewijs in dat in Japan nog altijd de liefdesdwazen bestaan die Junichiro Tanizaki (1886-1965) in zijn werk veelvuldig opvoert. De schrijver, die door sommigen werd gezien als schadelijk voor de publieke moraal, ‘onderzocht als geen ander het rijk 
der verboden fantasieën’.

In het eerste korte verhaal dat ooit 
van hem gepubliceerd werd, ‘Shisei’ [De tatoëerder], verandert een mooie jonge vrouw in een sadomasochistische femme fatale, nadat bij haar 
een reuzenspin wordt getatoëerd. Ook Tanizaki’s eigen leven was niet vrij van controverse. Een van zijn vrouwen moedigde hij aan een affaire te beginnen met een vriend en collega-auteur, een ander (hij had er drie) wisselde hij volgens The Japan Times ‘op wrede wijze’ in voor haar jongere zusje.

Tanizaki’s werk is vanwege de duistere noot vaak vergeleken met dat van Edgar Allan Poe, meester van horror en fantasie. Bovendien stond Tanizaki in zijn jonge jaren bekend als een van de ‘verwesterde’ auteurs, die zich graag door Amerikaanse kunstenaars liet inspireren.

Daar kwam verandering in na de
 verwoestende aardbeving in Kanto in 1923. Vanaf dat moment toonde Tanizaki belangstelling voor alles wat van de traditionele Japanse cultuur verloren was gegaan, en zette hij ‘het Westen’ en ‘de Japanse traditie’ tegenover elkaar, zoals in zijn beroemdste werken Sasameyuki [Stille sneeuwval] (1943-1948) en The Maids (1962). The Economist noemt de auteur naar aanleiding van deze boeken ‘een meester in het weergeven van de gevolgen van politieke ontwikkelingen op het leven van burgers’, en het zijn deze observaties van een veranderde samenleving die hem internationale erkenning bezorgden, waaronder een plek op de shortlist voor de Nobelprijs.

Maar hoewel Stille sneeuwval volgens Bookwitty – dat Tanizaki kwalificeert als de belangrijkste verteller waar je waarschijnlijk nog nooit van hebt gehoord – wars is van erotiek, vormt het sadomasochistische, voyeuristische, incestueuze aspect een constante 
factor in Tanizaki’s oeuvre. In een van zijn laatste romans, Futen Rojin Nikki [Dagboek van een oude dwaas], wordt de dagboekschrijver getroffen door een beroerte die veroorzaakt is door een overdaad aan seksuele opwinding. Zoals de docent uit de beginanekdote romantiek plaatste boven de rede, 
zo plaatste Tanizaki het ‘duistere’ 
uiteindelijk boven het ‘verlichte’, 
traditie boven vernieuwing.

Een bloemlezing uit het werk van Tanizaki verschijnt in oktober bij De Bezige Bij.

MUZIEK – Grunge met 
een looppedaal

De onewomanband achter de Nirvana-cover die viral ging

‘Het was iets wat je doet met een halve fles wijn op,’ zegt de in Kansas woonachtige muzikant Kawehi, oorspronkelijk afkomstig uit Hawaï, over haar cover van Nirvana’s Heart-Shaped Box. Esquire beschrijft het nummer 
als ‘behoorlijk goed en niet te coveren zonder afgezaagd, overdreven of nep’ te klinken – maar geeft toe dat Kawehi daar toch in slaagde. Ze nam de song ’s nachts op met haar man, die al haar video’s filmt, plaatste de opname op Vimeo, waar ze viral ging, en twee dagen later had ze voor haar Kickstarter-project 978 procent van het gewenste bedrag binnengehaald.

Haar geheim is behalve een beheerst en soepel stemgeluid volgens Spin haar enthousiaste gebruik van looping, het steeds herhalen van een kort geluidsfragment of sample, waardoor een ostinato-effect ontstaat. ‘Dat is wat ik nu doe; 90 procent van mijn set is looping,’ vertelt de zangeres in een interview met Elle. ‘Eerst speelde ik gitaar en maakte ik akoestische muziek, maar dat vond ik saai worden, ik had het idee dat ik op een bepaald niveau bleef steken. Dat veranderde toen ik een looppedaal aanschafte.’

Door nieuwe technologieën te gebruiken wordt het Nirvana-nummer volgens Esquire uit zijn schijnbaar onlosmakelijke jarennegentigcontext bevrijd, waardoor de Hawaïaanse het zich 
volledig eigen kan maken: ‘De nauwkeurige 
productie en onsamenhangende orkestrale 
crescendo’s gaan perfect samen met Kawehi’s rijke harmonieën en soepele sopraan.’

De zangeres met inmiddels ruim elf miljoen views op haar YouTube-kanaal heeft geen ambitie om de volgende Katy Perry te worden, vertelt ze aan People Magazine. Het is haar droom om haar rekeningen van muziek te kunnen betalen zonder elke dag ramen te hoeven eten. ‘Als dit alles morgen voorbij is ben ik nog steeds gelukkig, dan maak ik nog steeds muziek.’

Kawehi treedt op 6 oktober op in Bitterzoet in Amsterdam.

Auteur: Laura Weeda

Openingsbeeld: © The artist and kick the machine films Bangkok