Gerecenseerd

Catherine vs Catherine

Deneuve te groot voor haar rol

‘De man die zo goed vrouwen kan filmen’ heet hij in de Franse krant La Voix du Nord. Martin Provost, regisseur van Le Ventre de Juliette en de veelbekroonde Séraphine, doet het weer. Op 22 juni komt Sage Femme in de Nederlandse bioscopen. Een ‘sage femme’ betekent in het Frans zowel ‘vroedvrouw’ als ‘keurige dame’.

Volgens de Hollywood Reporter is die dubbele betekenis ‘bij uitstek van toepassing op de heldin van de film: Claire, een alleenstaande moeder van in de vijftig wier keurige leventje overhoop wordt gegooid door de komst van Beatrice, een vrouw die in elk opzicht Claire’s tegenpool is, maar die haar toch op een goede manier zou kunnen veranderen. Claire wordt gespeeld door Catherine Frot en Beatrice door Catherine Deneuve. Sage Femme had ook Catherine vs Catherine mogen heten, zozeer gaat de film over deze twee fantastische Franse actrices die het op het witte doek met elkaar uitvechten, Frot’s dichtgeritste, strak georganiseerde Claire tegenover Deneuve’s vrij dwarrelende Beatrice.’

Télérama onthult waarom het thema van de vroedvrouw onherroepelijk een keer tot een film moest leiden voor Martin Provost. ‘Dat begon bij zijn eigen geboorte, bijna zestig jaar geleden in Brest. Gedurende twee uur hing hij tussen de dood en het leven. Nergens was bloed voor hem te vinden van de juiste bloedgroep. Uiteindelijk is het de vroedvrouw geweest die hem het hare heeft gegeven, en hem zijn leven heeft gered.’

De herkenbaarheid van een dergelijke oppositie in combinatie met de vertrouwde setting in de straten van Parijs afgewisseld met het Franse platteland, is volgens Le Monde zowel de kracht als de zwakte van de film. ‘Dankzij de twee actrices Frot en Deneuve kijk je ernaar met plezier, maar de film laat weinig achter als hij is afgelopen.’ Maar ja, het is wel Catherine Deneuve. ‘Beatrice is een onverwacht personage, van wie men zich gedurende de hele film afvraagt in hoeverre zij een schepping is van Provost of van Deneuve.’

Le Figaro is teleurgesteld. ‘De film lijkt een beetje te bezwijken onder het gewicht van de twee Catherine’s. [Provost] heeft de actrices niet in het nauw willen brengen, laat staan zijn kijker, die comfortabel achterover kan leunen bij deze komedie die te perfect is om eerlijk te kunnen zijn.’

Een man van de straat

Andres Serrano in huis Marseille

Zelfportretten maakt hij niet, verklaarde fotograaf – herstel: ‘kunstenaar die zich bedient van de fotografie’ – Andres Serrano bij de opening van zijn show in het Amsterdamse Huis Marseille. Toch is hij soms aanwezig in zijn foto’s. In zijn serie Shit bijvoorbeeld. ‘Ik keek in de pot en in mijn drol herkende ik een duivel. Niet de Duivel, maar een duivel. Die heb ik gefotografeerd.’ De overige 66 shit-foto’s in de serie waren van dierenstront. ‘Dierenstront fotograferen’, schreef de Village Voice, ‘is niet zo makkelijk als je denkt.’ Overigens wees Jonathan Jones er in een groot shitstuk in The Guardian op dat reeds lang voordat kunstenaars als Serrano en Piero Manzoni (van de ingeblikte _Merda d’Artista,_1961) ten tonele verschenen, Pablo Picasso al schilderde met de poep van zijn driejarige dochtertje Maya, omwille van de ‘unieke textuur en okere kleur’.

Het bekendste werk waar Serrano zelf niet-maar-toch-wel in voorkomt is Piss Christ, een foto van het kruis (in de kerkelijke zin, met Jezus eraan) gedompeld in een container met des kunstenaars eigen urine. Destijds reden voor de roemruchte senator Jesse Helms om ten strijde te trekken. Zijn mantra ‘Serrano is geen kunstenaar maar een mafkees’ heeft volgens de Huffington Post zelfs de doorbraak van Serrano bij het grote publiek veroorzaakt. ‘Al is het Serrano vergeven als hij het niet met die stelling eens is’, schreef Kriston Capps.

In feite is Piss Christ een mooi zacht beeld als uit een droom, maar de blasfemische schok die het teweegbracht was daar natuurlijk niet minder om. En nog steeds hoeft Serrano de foto maar uit de kast te halen om de poppen weer aan het dansen te krijgen. In 2011 leidde een expositie in Frankrijk tot een grote demonstratie in de straten van Avignon en werd het kunstwerk vernield met een schroevendraaier. Vorig jaar was het raak in Noord-Ierland. ‘Kunst of geen kunst’, zei Pat Ramsey tegen de Daily Mirror, ‘ik vind het respectloos.’ Ramsey is oud-burgemeester van Derry, waar een show van Serrano, inclusief de Piss Christ, de gemoederen weer hoog deed oplopen.

Dat risico zal Huis Marseille niet lopen. Serrano’s controversiële pies-en-poepwerk schittert hier door afwezigheid. (Wel te zien is een op het eerste gezicht ingetogen foto die er in Avignon ook met de schroevendraaier van langs kreeg, van een biddende vrouwfiguur in wit habijt.) De rest van deze show, getiteld Revealing Reality, bestaat uit portretten, de meeste van zwervers in de straten van New York en Brussel. Zachte, gestileerde beelden met veel gevoel voor kleur en compositie.

Dat Serrano de controverse achter zich heeft gelaten, constateert ook voornoemde Jonathan Jones, die in Europa een beetje als Serrano’s Eckermann fungeert. Wederom in The Guardian beschrijft hij een ontmoeting met de maestro, die een foto tegen zijn borst houdt. ‘Is het een foto van een heftige seksuele handeling, een kapot lichaam, een ontheiligd symbool uit het christendom? Hij zegt dat hij deze foto nog nooit aan iemand heeft laten zien.’ Maar wat blijkt? ‘Het is een portret van Donald Trump. En het onthutsende is dat het geen agressief, satirisch beeld is van de vreemdste man die ooit president van de VS wilde worden.’ Jones omschrijft het Trump-portret als ‘het wassen beeld van een machtig man die raadselachtige in de camera staart’. Jones, die noch zijn bewondering voor het werk noch zijn sympathie voor de persoon van Serrano onder stoelen of banken steekt, uit zijn verbazing door ‘tekeer te gaan over Trump’. Het antwoord van Serrano: ‘Weet je, ik spreek nooit kwaad over iemand die voor mij heeft geposeerd.’ Waarmee het onderwerp is gesloten.

‘Ik heb over straat gezworven, ik heb mijn dagen doorgebracht in de straten, niet als dakloze maar als een ander soort persoon, iemand die bij de straat hoort, dus ik voel me niet zo ver verwijderd van de straat’

Een grote muur in Huis Marseille is gevuld met stukken beschreven karton, zoals we die allemaal steeds vaker in onze ooghoeken zien: noodkreten van bedelaars, van cynisch tot geestig. (“I’m homeless bla bla bla Give me money” of “What if it was you?”). In zijn woonplaats New York kocht Serrano de borden van de bedelaars zodra hij er een zag. Aanvankelijk maakte hij een videowerk van zijn verzameling, getiteld Signs of the Times, waarin de borden sneller dan je ze kan lezen voorbij flitsen tegen een zwarte achtergrond, voortgestuwd door een danceversie van Martin Luther King’s speech I have a Dream. Daarover schreef Hyperallergic: ‘Serrano heeft het hart ongetwijfeld op de juiste plaats, maar zijn smaak is slecht. En Sign of the Times [sic] is de ergste vorm van vals engagement. Want het maakt kitsch van iets afschuwelijks en vermijdt iedere werkelijk politieke uitspraak – iedere uitspraak hoe dan ook – door zich te verstoppen achter een afgezaagde universele boodschap. Je kan niet tegen zijn project zijn, omdat niemand pro-armoede is.’ Maar in de Daily Beast verklaarde Serrano dat hij de serie begon als een aanklacht tegen burgemeester Bloomberg. Onder diens bewind (2002 – 2013) steeg het aantal daklozen in New York tot boven de 64.000. ‘Het was Bloombergs manier van afscheid nemen dat hij ons met al die daklozen liet zitten’, aldus de kunstenaar.

Waarom Serrano in Amsterdam de borden zelf exposeert in plaats van de video, is niet duidelijk. Het komt de leesbaarheid van de kartonnen klaagzangen wel ten goede.* Artnet* merkt overigens op dat Serrano zich al veel langer met daklozen en bedelaars bezighoudt, onder meer in het project Nomads uit 1990. En nog langer geleden leidde hij zelf een ‘straatleven’, niet te verwarren met leven op straat. ‘Ik heb over straat gezworven, ik heb mijn dagen doorgebracht in de straten, niet als dakloze maar als een ander soort persoon, iemand die bij de straat hoort, dus ik voel me niet zo ver verwijderd van de straat’, zegt de kunstenaar in de Daily Beast. Ter verduidelijking: toen Serrano nog Serranootje was, dealde hij drugs.

‘Wat frappeert’, schreef Le Figaro toen de daklozenportretten eerder dit jaar in Parijs werden getoond, ‘is de ongelooflijke kracht die Serrano weet los te maken uit de rauwe realiteit (…) Deze monumentale portretten zijn van een aangrijpende schoonheid, gevallen engelen zoals Géricault ze schilderde, of samengebalde drama’s en menselijke verlangens à la Caravaggio, en afschuwelijk actueel.’

Serrano zelf erkende bij de opening van zijn show in Huis Marseille maar één grote inspirator: Marcel Duchamp. Die zag, zoals bekend, al kunst in een toiletpot zonder dat er iets duivels in lag.

Andres Serrano, Revealing Reality is te zien tot 3 september.

Auteur: Pieter van den Blink

Openingsbeeld: Signs, Andres Serrano. – © Andres Serrano