Gerecenseerd

KUNST – ‘De kinderen zijn thuis’

De gestolen Van Goghs keren terug naar Amsterdam

Alleen in het Louvre is die dag een zucht van verlichting geslaakt, naar het schijnt. Op 7 december 2002, volgens de annalen van het KNMI een bewolkte dag met temperaturen net onder het vriespunt, werden op klaarlichte dag twee schilderijen van Vincent van Gogh gestolen uit het museum met zijn naam in Amsterdam. Het Van Gogh Museum had net een megasucces gehad met de tentoonstelling Van Gogh en Gauguin, en maakte zich onder leiding van de eerste buitenlandse directeur, de Ier John Leighton, op voor de viering van Van Gogh’s honderdvijftigste geboortejaar. In de 90 seconden die de inbraak volgens de beveiligingscamera’s duurde, kwam dat allemaal in een ander licht te staan. De schade werd vermeerderd met vernedering, doordat in de tuin van het museum een ladder, een lap stof en een stuk touw werden gevonden. Meer was niet nodig geweest om de op diverse manieren beveiligde kunsttempel te ontheiligen.

Het Louvre was bijna een eeuw lang het lachertje van de musea geweest, sinds een man zich op een mooie avond in 1911 in het museum had laten insluiten en naar buiten was gewandeld met de Mona Lisa onder z’n arm. Twee jaar bleef La Gioconda onvindbaar, totdat de dief trachtte haar te verkopen. Die afgang, zo voelde men in Parijs, werd hier geëvenaard, zo niet overtroffen.

Hier waren duidelijk “Hollandse meesters” aan het werk geweest, schreef The New York Times, en dat was niet de enige grap die Leighton en de zijnen zich moesten laten welgevallen

Hier waren duidelijk ‘Hollandse meesters’ aan het werk geweest, schreef The New York Times, en dat was niet de enige grap die Leighton en de zijnen zich moesten laten welgevallen. De Sunday Herald opperde dat het misschien de Pink Panther geweest was die via het dak naar binnen was geslopen. Even leek het met een sisser af te lopen, toen de politie op Nieuwjaarsdag 2003 twee mannen arresteerde wegens afpersing van het museum. Maar dat bleek ‘een uit de hand gelopen nieuwjaarsgrap’. De mannen maakten deel uit van een Groningse vriendengroep die elk jaar op 1 januari in de krant proberen te komen. Met de roof hadden zij niets te maken. De Irish Times kon weinig anders dan het ‘perfecte Nederlands’ van landgenoot Leighton prijzen, toen hij op televisie verscheen om een losgeld van 100.000 euro uit te loven voor wie de doeken onbeschadigd zou terugbezorgen. Niemand die daarin geloofde.

De Canadese Globe and Mail was de enige die relativeerde: ‘Volgens Interpol gaat alleen in de drugs- en wapensmokkel meer geld om dan in de handel in gestolen kunst, ruim 7 miljard dollar per jaar. Onder meer worden nog vermist: 250 werken van Chagall, 271 Miro’s en niet minder dan 355 Picasso’s.’ Desalniettemin rekende de FBI de diefstal van de twee Van Gogh’s ‘tot de top tien van kunstdiefstallen’, schreef The Daily Mirror.

En nu zijn ze terug, gevonden in een kluis van de Gomorra bij Napels. ‘De kinderen zijn thuis’, sms-te een kapitein van de Guardia di Finanza aan zijn meerdere, schrijft de Correira della Sera in een prachtige reconstructie van de veertienjarige zwerftocht van de twee doeken. Vanaf 21 maart zijn de doeken weer te zien in het Van Gogh.

FILM – Slavernij, ijdelheid en verkrachting

De explosieve mix van Nate Parkers regiedebuut

‘Controversieel’ is zo’n moe gestreden woord dat je het als recensent eigenlijk niet wil gebruiken. Maar nu de film The Birth of a Nation in aantocht is, zal het nog vaak vallen. Want in dit geval zijn zowel het onderwerp als de uitwerking ervan als de maker, tja, controversieel. Het onderwerp: een legendarische slavenopstand in 1831. De uitwerking: een vrije omgang met de historische feiten. De maker: Nate Parker, gevierd acteur die hiermee zijn regiedebuut maakt, omstreden persoon. Parker schreef ook het scenario, produceerde de film en speelt zelf de hoofdrol.

Mag een omstreden persoon geen film maken waarin hij vrijelijk omgaat met de geschiedenis van een gevoelig onderwerp? Zeker wel, elk kunstwerk moet op zijn eigen merites worden beoordeeld. Maar hier dringt de context zich wel nadrukkelijk op. The Birth of a Nation kreeg vorig jaar het hele Sundance Film Festival op apegapen.

Bij de première in het gigantische Eccles Theatre kreeg hij een staande ovatie, nog voordat hij begonnen was. De film won de Publieksprijs en de Grand Juryprijs van Sundance, de rechten werden verkocht voor een recordbedrag. ‘Alle critici waren terstond betoverd’, rapporteerde The New York Times vanuit Park City, Utah. En Nate Parker omschreef zijn eigen succes als ‘een dreun voor de blanke overheersing en het racisme in dit land en daarbuiten’. Het was in die periode dat de hashtag #Oscarssowhite trending was, vanwege de geheel blanke lijst genomineerden.

Soms leek het ‘alsof Nate Parker zijn eigen rol verwarde met die van Nat Turner [de leider van de slavenopstand], maar niemand was in de stemming om hem daar al te hard voor te veroordelen’, schreef Vinson Cunningham later in de New Yorker. ‘Zelfs de filmrecensenten die enige twijfel hadden over de artistieke verdiensten van deze film, verjoegen die zorgen door hun lezers te helpen herinneren hoe belangrijk het was dat de geschiedenis van Nat Turner eindelijk op een epische manier werd verteld.’

‘Ik vind het griezelig en pervers dat Parker en Celestin een verzonnen verkrachting tot de kern van hun film maken’

Een goeie samenvatting van die twijfel en de reden om hem onder het tapijt te vegen, gaf de vaker in deze rubriek geciteerde Owen Gleiberman van Variety: ‘Mijn indruk was dat The Birth of a Nation geen kunstwerk was zoals 12 Years a Slave (het was eerder een uiterst bloederige tv-film), maar dat hij veel meer publiek zou trekken. De zwarte gemeenschap in Amerika was niet in grote getale afgekomen op Steve McQueens film. Maar dit is een basaal sprookje over terugvechten, en de aantrekkingskracht daarvan zou veel groter zijn, en daardoor misschien heilzaam.’

Maar de discussie over die artistieke verdiensten is nooit goed op gang gekomen. Want kort voor de Amerikaanse bioscooppremière van Birth verscheen in datzelfde Variety een ‘gastcolumn’ van ene Sharon Loeffler. ‘Ik vind het griezelig en pervers’, schreef zij, ‘dat Parker en Celestin een verzonnen verkrachting tot de kern van hun film maken, en dat Parker zichzelf neerzet als de held die deze verkrachting wreekt.’ In de slavenopstand in 1831 speelde verkrachting geen rol. In de film echter worden de vrouw van Nat Turner en een andere slavin verkracht door blanke mannen.

Dat Loeffler het griezelig en pervers vindt dat die scènes aan de film zijn toegevoegd, heeft een reden. Parker en zijn oud-studiegenoot en mede-filmmaker Jean Celestin zijn in 1999 door Loefflers zuster beschuldigd van verkrachting. Dat de twee mannen, destijds beiden lid van het worstelteam van hun universiteit, seks hadden met de vrouw terwijl zij in benevelde toestand verkeerde, staat vast. Maar volgens hen had zij toegestemd. Na een slepende rechtszaak volgens het model: verdachte-met-top-advocaat-vermorzelt-arme-aanklager werden Parker en Celestin vrijgesproken. De vrouw pleegde zelfmoord.

Parker, die eerder tegenover Ebony had verklaard dat niemand hem ooit had geleerd wat ‘toestemming’ betekent in het seksuele verkeer, noemde de kwestie ‘een van de naarste gebeurtenissen in mijn leven’ en benadrukte in interviews dat hij inmiddels veranderd is. Het kon niet verhinderen dat zijn magnum opus ernstig schipbreuk leed.
Distributeur Fox Searchlight overwoog zelfs om het op Sundance betaalde recordbedrag ($17,5 miljoen) als verlies te nemen en de hele film niet uit te brengen.

‘Beschadigde, mislukte film’

Zover kwam het niet, maar de drietraps controverse van onderwerp, benadering en maker zal voor altijd over iedere beschouwing van de film blijven hangen. In een ander stuk in de New Yorker bleef Brandon Harris nog het dichtst bij de film zelf. ‘The Birth of a Nation’, schrijft hij, ‘is een film met duidelijke, unieke thematische en esthetische kwaliteiten, die het resultaat zijn van Parkers diepgevoelde, uitvoerige reflectie op het leven van Nat Turner en het monster van de slavernij in de VS.

Tegelijkertijd is het een beschadigde, mislukte film. De tekortkomingen zijn een afspiegeling van bepaalde karaktertrekken – arrogantie, ijdelheid, gewichtigdoenerij – die helaas een sterke invloed hebben gehad op Parkers keuzes als regisseur. Zijn grote, kennelijk onbewuste, misser is dat hij Nat Turner in The Birth of a Nation neerzet als een verheven slachtoffer, in plaats van als een verheven getuige. Voor de Nat van zijn verbeelding waren de dagelijkse beproevingen van diens eigen slavenbestaan of de nog wredere lotgevallen van anderen niet voldoende reden om zijn leven te wagen als leider van de opstand. Het willen wreken van het lot der slaven wordt overschaduwd door het motief van de persoonlijke wraak [voor de verkrachtingen] en dat maakt van Nat een oppervlakkiger en simpeler personage, wiens motieven en gedragingen drastisch verschillen van het symbolische gewicht dat Parker op hem legt.’

Om dat laatste punt te verduidelijken maakt Harris tot slot de volgende vergelijking: ‘Als Jezus himself een film zou maken over het leven van Jezus, valt het moeilijk voor te stellen dat die zou eindigen in een extreme close-up van Jezus.’

The Birth of a Nation draait vanaf 16 maart in de bioscoop.

Auteur: Pieter van den Blink