Te midden van de meer in het oog springende oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten is een golf van conflicten op het Afrikaanse continent grotendeels onopgemerkt gebleven.
Een ongekende uitbarsting van conflicten heeft over de volle breedte van het Afrikaanse continent, van Mali tot Somalië, een spoor van dood en verderf getrokken. Al langer woedende conflicten, zoals de islamistische rebellie in Noord-Nigeria en Somalië en de militieoorlogen in Oost-Congo, zijn enorm in hevigheid toegenomen. Nieuwe oorlogen tussen gewapende milities en het regeringsleger brengen Ethiopië en Soedan, twee van de grootste en meest bevolkte landen van Afrika, in beroering. De landen in de westelijke Sahel op hun beurt vormen nu het centrum van het wereldwijde jihadisme, waar regionale afsplitsingen van Al Qaida en Islamitische Staat elkaar en een paar wankele militaire regeringen bestrijden.
Deze corridor van geweld strekt zich uit over ongeveer 3000 kilometer en beslaat circa 10 procent van Afrika ten zuiden van de Sahara. Het gebied is in slechts drie jaar tijd verdubbeld en is nu ongeveer tien keer zo groot als het Verenigd Koninkrijk, volgens adviesbureau Verisk Maplecroft. De waslijst aan conflicten brengt onvoorstelbaar menselijk leed met zich mee – massale ontheemding, wreedheden tegen burgers en extreme honger – op een continent dat toch al veruit het armste van de planeet is.
De aandacht van mondiale beleidsmakers voor Afrika is afgenomen, vooral in het Westen
Toch worden deze ontwikkelingen overschaduwd door de meer in het oog springende conflicten in Oekraïne en het Midden-Oosten. Daardoor is de aandacht van mondiale beleidsmakers voor Afrika afgenomen, vooral in het Westen, gaat er veel te weinig geld naar humanitaire hulpprogramma’s en is er grote onzekerheid over het lot van honderden miljoenen mensen.
Volgens de Universiteit van Uppsala en het Noorse instituut voor vredesonderzoek kampt Afrika nu met meer conflicten dan ooit sinds 1946. Experts van de twee instituten hebben alleen al dit jaar 28 oorlogen vastgesteld in 16 van de 54 landen op het continent; dat is meer dan in welke andere regio ter wereld ook en een verdubbeling van het aantal conflicten ten opzichte van vijftien jaar geleden. Conflicten waarbij geen regeringstroepen zijn betrokken, bijvoorbeeld tussen verschillende lokale gemeenschappen, zijn niet meegerekend, maar ook dat aantal is sinds 2010 verdubbeld.
Er is geen specifieke oorzaak aan te wijzen voor het ontstaan en de escalatie van zo veel verschillende conflicten in deze enorme, diverse geografische regio. Maar, zeggen experts, veel van de zwaarst getroffen staten zijn na hun onafhankelijkheid altijd kwetsbaar gebleven, omdat ze er niet in slaagden een sterke bestuursvorm te vinden, of het nu democratieën waren of autoritaire regimes. Of ze raakten tijdens een – vrij zeldzame – politieke overgangsperiode instabiel.
Grondstoffen en macht
De voormalige Franse koloniën in de Sahel – Mali, Burkina Faso en Niger – waren decennialang slechts in naam democratieën; regelmatig vonden er militaire staatsgrepen plaats. De centrale regering van Congo in Kinshasa slaagde er, net als die van Nigeria in Abuja, nooit in om controle uit te oefenen over het uitgestrekte land. Daardoor kregen lokale en buitenlandse leiders de kans om, vaak met geweld, mee te dingen naar grondstoffen en macht.
In Ethiopië hebben de pogingen van premier Abiy Ahmed om de macht te centraliseren na het beëindigen van de decennialange dominantie door het Volksbevrijdingsfront van Tigray, in 2018, geleid tot een reeks opstanden en botsingen tussen regionale milities. In Soedan werden twee machtige generaals elkaars rivalen, na de afzetting van dictator Omar al-Bashir in 2019 en van een burgerregering, twee jaar later, die het land richting democratie had moeten leiden.
Een keerpunt was 2011, toen NAVO-militairen tijdens de Arabische Lente rebellen in Libië steunden in hun strijd tegen dictator Moammar Kadhafi. Toen Kadhafi stierf en Libië in chaos verviel, trokken duizenden gewapende rebellen zuidwaarts Mali in, waar een Toeareg-opstand ontbrandde tegen de regering in Bamako. Dit viel samen met de wereldwijde expansie van extremistische ideologieën die door Al Qaida en Islamitische Staat werden uitgedragen.
‘De problemen in de Sahel zijn duidelijk het gevolg van de ineenstorting van Libië en de wedloop van wapens en ideologieën die daardoor is ontstaan,’ zegt Ken Opalo, een Keniaanse academicus en universitair hoofddocent aan de School of Foreign Service van de Georgetown-universiteit. ‘Dus je krijgt zwakke staten, veel wapens en jonge mannen die Libië verlaten en ideologieën die helemaal uit Pakistan komen. Dan staat alles in brand.’
‘Meer mensen dan ooit tevoren worden voortdurend geconfronteerd met gewapende groepen’
Vanuit Mali verspreidde de jihadistische opstand zich gemakkelijk over de grens naar Burkina Faso en Niger. Daar hebben nieuwe militaire regimes uit frustratie over het onvermogen om de militanten te verslaan Franse en andere westerse troepen het land uit geschopt. De jihadisten bedreigen nu landen aan de West-Afrikaanse kust, zoals Benin en Ghana. Op dit moment wordt er volgens Verisk Maplecroft op 86 procent van het grondgebied van Burkina Faso en op 44 procent van dat van Nigeria gevochten tussen jihadisten en regeringstroepen.
Het tellen van doden in Afrikaanse conflicten is bijzonder complex. De toegang tot de frontlinies is voor journalisten en hulporganisaties vaak beperkt. Tijdens de oorlogen in Soedan en Ethiopië maakt het geregeld afsluiten van telefoon en internet het moeilijker om dodentallen bij te houden. Veel mensen sterven bovendien niet tijdens de gevechten zelf, maar door honger of het uitvallen van medische diensten. Voor Ethiopië hebben experts van de Universiteit van Gent geschat dat de twee jaar durende oorlog 162.000 tot 378.000 burgers het leven heeft gekost; non-profitorganisatie Acled telde minder dan twintigduizend oorlogsdoden door de gevechten zelf.
Wat duidelijk wordt uit de gegevens is dat burgers bij conflicten in Afrika veel vaker het doelwit zijn dan in oorlogen elders. In Oekraïne was bijvoorbeeld nog geen 7 procent van het geweld sinds februari 2024 volgens Acled gericht tegen burgers, terwijl dat bij Afrikaanse conflicten meer dan een derde was. ‘Meer mensen dan ooit tevoren worden voortdurend geconfronteerd met gewapende groepen,’ zegt Clionadh Raleigh, oprichter van Acled en hoogleraar aan de Universiteit van Sussex. En de gevolgen gaan verder dan het verlies van mensenlevens, zegt hij: langdurige conflicten leiden ook tot een vertraagde ontwikkeling, uitgestelde verkiezingen en een breder gevoel van straffeloosheid.
Recordaantal ontheemden
Door de oplaaiende conflicten is een recordaantal Afrikanen ontheemd geraakt, veelal in eigen land. Het continent herbergt nu bijna de helft van alle binnenlandse ontheemden ter wereld, zo’n 32,5 miljoen. Dat aantal is in vijftien jaar verdrievoudigd. Ontheemding maakt burgers, vooral vrouwen en kinderen, kwetsbaarder voor de neveneffecten van oorlog. Naar schatting is in de Democratische Republiek Congo 80 procent van de vrouwen in kampen rond de stad Goma verkracht, velen zelfs meerdere keren. In Soedan, waar de eerste hongersnood sinds 2017 een feit is, zijn de mensen die het meest honger lijden van huis en haard verdreven.
De conflicten in Afrika hebben in het Westen niet geleid tot de golf van medeleven die er voor Oekraïne wel was, of tot brede verontwaardiging zoals over de oorlog in Gaza. Geen Live Aid-concerten dit keer, zoals bij de hongersnood in Ethiopië in de jaren tachtig, geen protestmarsen zoals tegen de genocide in Darfur begin deze eeuw en geen acties zoals #BringBackOurGirls na de ontvoering van 276 schoolmeisjes in Nigeria, tien jaar geleden. Dat gebrek aan publieke aandacht heeft zich vertaald in een gebrek aan politieke daadkracht om oorlogen in Afrika op te lossen of het lijden te verlichten. Het aandeel van Afrika in de officiële ontwikkelingshulp van rijke, voornamelijk westerse OESO-landen is op het laagste niveau sinds 2000, volgens een analyse van non-profitorganisatie One Campaign.
En hoewel de financiering voor humanitaire hulp, die slechts een klein deel van de totale ontwikkelingshulp uitmaakt, is toegenomen, heeft deze geen gelijke tred gehouden met de groeiende behoeften. De VN ontvingen slechts de helft van de 2,6 miljard dollar die ze in 2024 nodig zeiden te hebben voor humanitaire hulp in Congo. De noodhulp voor Soedan werd voor 64 procent gefinancierd, terwijl Nigeria slechts 57 procent van het streefbedrag ontving.
De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken heeft Afrika sinds 2021 slechts vier keer bezocht
Het betekende ook dat diplomatieke druk op de Verenigde Arabische Emiraten, die volgens The Wall Street Journal wapens en strijders leveren aan een van de generaals in Soedan, ondergeschikt werd gemaakt aan de wens van de VS om de steun van het land te behouden. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Antony Blinken heeft Afrika sinds 2021 slechts vier keer bezocht; daartegenover staan maar liefst 43 reizen naar Europa en 22 naar het Midden-Oosten.
Bij afwezigheid van de VS en andere westerse regeringen hebben andere mogendheden hun inspanningen opgevoerd, vaak ten koste van de lokale bevolking. Rusland stuurde huurlingen naar Mali en de Centraal-Afrikaanse Republiek, wat volgens mensenrechtenorganisaties heeft geleid tot meer geweld tegen burgers. Terwijl de VAE de Rapid Support Forces van Soedan steunen, wordt het Soedanese leger gesteund door Egypte, Iran en sinds kort ook Rusland. In Congo vecht het Rwandese leger aan de zijde van de opstandige March 23 Movement in een campagne die al meer dan 2 miljoen mensen op de vlucht heeft gejaagd. Onderzoek van de Universiteit van Uppsala laat een sterke toename zien van geïnternationaliseerde burgeroorlogen in Afrika; het wijst uit dat oorlogen met buitenlandse inmenging dodelijker zijn dan burgerconflicten zonder bemoeienis van buitenaf.
De VS blijven de belangrijkste geldschieter voor humanitaire hulp in Afrika. Washington droeg 47 procent bij aan het VN-noodhulpplan voor Soedan in 2024 en bijna 70 procent aan dat voor Congo. Andere van oudsher grote donoren, waaronder Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, hebben hun hulpbudgetten al verlaagd vanwege de crisis in Oekraïne en de economische problemen in eigen land. En veel experts verwachten substantiële veranderingen in het buitenlandbeleid van de VS onder de komende regering-Trump, vooral ten opzichte van VN-organisaties. De VS en de VN ‘waren in staat één lijn aan te houden over wat echt onaanvaardbaar was’, zegt Raleigh van Acled. ‘Met de komst van Trump zal die lijn verdwijnen. Dat betekent dat de conflicten om eigenbelang die we zien, en de mensen die over het hele continent geweld plegen, niet meer beteugeld zullen worden.’
