Het leidt geen twijfel dat de liberale ordening op dit moment voor het eerst sinds generaties ernstig bedreigd wordt. Maar zo gemakkelijk zal ze toch niet van het toneel verdwijnen?
Hoewel de algehele levensstandaard vrijwel niet meer toeneemt en de ongelijkheid groeit, verheugen de meeste mensen in ontwikkelde democratieën zich nog altijd in een opmerkelijke welvaart. Weliswaar heeft de massale migratie tot flinke sociale en economische spanningen geleid, maar de burgers van de liberale democratieën kunnen nog altijd hun leven vrij inrichten, te midden van mensen die precies zo zijn als zijzelf – als ze dat willen, tenminste.
Er is nog een andere groep, die op zijn manier zelfgenoegzaam is en vastbesloten om de signalen van politieke instabiliteit te negeren. Deze mensen willen niet toegeven dat de wereld voor onze ogen aan het veranderen is. Het zijn de mensen die menen dat Hillary Clintons nederlaag alleen toe te schrijven is aan racisme, seksisme of Rusland. Het zijn ook de mensen die in elke verkiezingsstrijd waarbij een populist geen absolute meerderheid haalt, een grote comeback van de liberale democratie zien. Dit kamp kwam luidkeels aan het woord toen de uitslagen van de Nederlandse verkiezingen binnenkwamen. ‘Is de populistische golf eindelijk over haar top heen?’ vroeg een verslaggever van CNN. ‘Ik herhaal, Trumps overwinning was het begin van het einde van de autoritaire golf in de westerse democratieën,’ antwoordde een Oostenrijkse journalist. ‘De Nederlandse verkiezingen kort samengevat: grote opkomst, veel winnaars, veel verliezers, teleurgestelde buitenlandse media. Conclusie: deze democratie is gezond,’ zo vatte een Nederlandse schrijver de nieuwe algehele stemming samen.
Een “golf” suggereert een verschijnsel dat plotseling opduikt, steeds groter wordt, maar even snel weer om kan slaan om alsmaar kleiner te worden
Het is de moeite waard om even pas op de plaats te maken en de aanleiding voor al dat gejubel wat preciezer te bezien: Geert Wilders is een van de meest rechtlijnige rechts-populisten die je je kunt denken. Onophoudelijk wakkert hij haat aan tegen Turkse en Marokkaanse immigranten, en tijdens de verkiezingscampagne liet hij weten moskeeën te willen sluiten – en ook de Koran te willen verbieden. Bij de laatste opiniepeilingen zag het ernaar uit dat Wilders ongeveer 15 procent van de kiezers achter zich zou krijgen. Zijn stem zou dan weliswaar aan kracht winnen, maar een regering zou hij daarmee nog lang niet kunnen vormen. In werkelijkheid haalde hij ongeveer 13 procent, wat zijn stem aan kracht doet winnen, maar waarmee hij toch ver verwijderd blijft van mogelijke regeringsvorming.
Ziet u daarin alle reden voor een feestje? Ik evenmin.
Deels komt dat misschien door de metafoor: een ‘golf’ suggereert een verschijnsel dat plotseling opduikt, steeds groter wordt, maar even snel weer om kan slaan om alsmaar kleiner te worden. Wetenschappers als Pippa Norris en Ron Ingleheart hebben echter aangetoond dat de opkomst van het populisme zich in de meeste landen langzaam voltrekt, al ver voor 2016 (of 2008) begon en steeds weer onderhevig is aan schommelingen.
(Die Zeit, Yascha Mounk)
(Vertaler: Marten de Vries)
Openingsbeeld: Op de foto met Geert Wilders in Spijkenisse, tijdens de aftrap van de campagne van PVV (18 feb 2017). – © Peter Hilz / HH
