Chinese berichtgeving over het conflict tussen Rusland en Oekraïne laat zien hoe nieuwszenders en bloggers de rol van China framen. De media verleggen de focus op de verantwoordelijkheid van Beijing naar de onverantwoordelijkheid van Washington.
Nu het conflict tussen Rusland en Oekraïne nog geen tekenen van de-escalatie vertoont en meer dan twee miljoen Oekraïners op de vlucht zijn, is er in de internationale media steeds meer aandacht voor de Chinese reacties op de oorlog.
De ontwikkelingen in Oekraïne vormen een belangrijk thema in de Chinese media. De oorlog, die meestal de ‘speciale militaire operatie’ van Rusland wordt genoemd, wordt in kranten, op socialemediasites en in persconferenties duidelijk in een Chinees perspectief geplaatst.
De Chinese media leggen de nadruk op de rol van de Verenigde Staten en diens westerse bondgenoten, en op het Chinese verzet tegen de ‘Koude Oorlog-mentaliteit’, die de crisis zou hebben aangewakkerd. Het gewelddadige conflict in Oekraïne is een aanleiding voor Chinese media om de betrekkingen tussen China en het Westen te beschouwen, van verleden naar toekomst. De recente ontwikkelingen roepen de herinnering op aan het NAVO-bombardement op de Chinese ambassade in Belgrado in 1999. Discussies over wat de oorlog in Oekraïne zou kunnen betekenen voor Taiwan, laaien eveneens op.
Bloedschuld
Op 24 februari, toen over de hele wereld het verloop van Ruslands grootschalige aanval op Oekraïne op de voet werd gevolgd, waren op Chinese sociale media twee hashtags trending: ‘De NAVO heeft nog steeds een bloedschuld bij China’ en ‘De NAVO is niet in de positie om China te vertellen wat het moet doen’.
De uitspraken werden op 24 februari gedaan tijdens een persconferentie van het ministerie van Buitenlandse Zaken. De hashtags verschenen later op Sina Weibo, een van de grootste socialemediaplatforms van het Chinese staatsmediakanaal People’s Daily, met respectievelijk 1,2 miljard en 650 miljoen views.
Tijdens desbetreffende persconferentie beantwoordde woordvoerder Hua Chunying vragen over de Oekraïense situatie. Een CCTV-reporter (China Central Television News) refereerde in zijn vraag aan opmerkingen van Ned Price, de woordvoerder van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse zaken. Price had gezegd dat China verplicht is Rusland aan te sporen zich terug te trekken om de toestand te laten de-escaleren.
Hua Chunying antwoordde dat China nog niet zo lang geleden vernederd werd door westerse mogendheden en zei dat ‘de VS niet in de positie verkeert om China de les te lezen’. Hua verwees naar het bombardement op de Chinese ambassade in Joegoslavië, waarbij drie Chinese journalisten werden gedood. Ze voegde eraan toe dat ‘de NAVO nog steeds een bloedschuld heeft bij China’.
Meedoen aan de westerse ‘politiek van blokvorming’ om Rusland te veroordelen, daar is China niet in geïnteresseerd
De Chinese woordvoerder veroordeelde de Verenigde staten vanwege hun geschiedenis van overzeese militaire operaties en beweerde dat China vandaag de dag nog steeds geconfronteerd wordt met een ‘reële dreiging’ van de VS en hun bondgenoten. Meedoen aan de westerse ‘politiek van blokvorming’ om Rusland te veroordelen, daar is China niet in geïnteresseerd, concludeerde ze. Een video met de opmerkingen van Hua Chunying kreeg meer dan twee miljoen likes op het Weibo-platform.
De Chinese staatsmedia besteedden veel aandacht aan dit specifieke moment in de persconferentie en zetten daarmee de toon voor de wijze waarop officiële media het conflict tussen Rusland en Oekraïne framen. In het bijzonder werd het Chinese aandeel benadrukt, waardoor het verhaal verschuift van de verantwoordelijkheid van Beijing naar de onverantwoordelijkheid van Washington.
The China Daily schrijft op de voorpagina van 24 februari letterlijk dat de ‘onverantwoordelijke’ Verenigde Staten ‘olie op het vuur van de Oekraïnecrisis gooien’ en beschuldigt Washington ervan de spanningen te vergroten en paniek te zaaien. Jiefang Daily herhaalde diezelfde boodschap en benadrukte dat China handelde als een verantwoordelijke leider die niet wenste aan te zetten tot oorlog.
Belgrado, 1999
Na de Russische inval in Oekraïne begonnen op het internet video’s te circuleren met beelden van de bomaanslag op de Chinese ambassade in Belgrado in 1999. De invloedrijke nieuwssite Guancha.cn was een van de platforms die een korte video deelden met beelden van de nasleep van de dodelijke bomaanslag. Daarin beweert de Amerikaanse regering dat het de bedoeling was geweest om een Joegoslavisch bureau voor bewapening te bombarderen. ‘Die dag vergeten we nooit’, schrijft Guancha.cn, en al snel waren er bloggers die nieuwe content maakten over het incident in Belgrado, waarin ze uitlegden waarom de NAVO het Chinese volk iets schuldig was en waarom de VS niet het recht hebben om China onder druk te zetten om te handelen.
Dit trending topic is veelzeggend over de manier waarop het conflict tussen Rusland en Oekraïne wordt geframed in de Chinese berichtgeving en op sociale media. De vele verhalen en discussies zijn dus in feite niet gericht op wat er zich in Oekraïne afspeelt maar gaan over andere kwesties die zijn ingekaderd in Chinese nieuwsverhalen over de oorlog tussen Rusland en Oekraïne.
Het NAVO-bombardement op de Chinese ambassade in Joegoslavië is daar een voorbeeld van. Een ander voorbeeld is de status van Taiwan, een nog grotere kwestie die steeds terugkeert in de context van het conflict in Oekraïne.
‘Vandaag Oekraïne en morgen Taiwan?’ is een vraag die steeds terugkeert op Chinese sociale media
Meteen toen Rusland Oekraïne binnenviel, gingen Chinese gebruikers van sociale media de ontwikkelingen vergelijken met de situatie in Taiwan. ‘Vandaag Oekraïne en morgen Taiwan?’ is een vraag die steeds terugkeert. Aan de ene kant zien commentatoren op het internet de snelle invasie van Oekraïne als een waarschuwing aan de Taiwanezen dat de situatie in Taiwan binnen slechts een paar dagen zou kunnen veranderen. Er circuleerde een meme met een varken, ‘Taiwan’ genaamd, dat toekeek hoe een ander varken, ‘Oekraïne’, werd geslacht.
Andere bloggers zien de ontwikkelingen in Oekraïne als een waarschuwing aan het Chinese vasteland: het Westen zou direct of indirect op een conflict aansturen en militaire steun verlenen aan Taiwan, als het Chinese vasteland geweld zou gebruiken om Taiwan tot een ‘hereniging’ te dwingen
Hoewel Chinese autoriteiten al waarschuwden dat het onverstandig is om de parallel te trekken tussen Oekraïne en Taiwan, wordt de vergelijking online wel gemaakt. De zoekindex van Baidu, de populairste zoekmachine in China, laat duidelijk zien hoe zoekopdrachten op het web voor ‘Taiwan’ een piek bereikten op hetzelfde moment dat zoekopdrachten naar de term ‘Rusland-Oekraïneconflict’ ook explodeerden.
Deze trend wordt nog aangewakkerd door berichten in de Chinese staatsmedia over Taiwan. Op 26 februari berichtte het nieuwsplatform Global Times dat de torpedobootjager Ralph Johnson van de Amerikaanse marine door de politiek gevoelige Straat van Taiwan voer. Hoewel Amerika de overtocht ‘routine’ noemt (het oorlogsschip voer in voorgaande jaren ook door de Straat van Taiwan), bestempelt het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken tijdens een persconferentie op 1 maart de actie als een provocerende daad.
De kwestie-Oekraïne is ingelijfd in het debat over de toekomst van Taiwan
Na meer discussies over Taiwan in het licht van de ontwikkelingen in Oekraïne, startte China Central Television News (CCTV) de hashtag ‘De hoop voor de toekomst van Taiwan ligt in nationale hereniging’, een uitspraak van minister van Buitenlandse Zaken Wang tijdens een persconferentie op 7 maart.
Het ministerie van Buitenlandse Zaken benadrukte dat Oekraïne en Taiwan niet te vergelijken zijn vanwege de status van Taiwan als ‘een onvervreemdbaar deel van het Chinese grondgebied’ dat uiteindelijk zal worden herenigd met het vasteland. Toch werd met deze uitspraak de kwestie-Oekraïne ingelijfd in het debat over de toekomst van Taiwan.
Tweedeling
Een andere duidelijke trend in Chinese sociale media-discussies over het conflict in Oekraïne, is de tweedeling tussen ‘anti-oorlog’ en ‘anti-Amerikaans’.
Hoewel er publiekelijk zeker sympathie is voor de slachtoffers van dit conflict, zien de Chinese sociale media een groeiend verzet tegen de anti-oorlogsbeweging. Ze noemen de voorstanders van deze beweging hypocriet en naïef omdat ze nu wel met luide stem deze oorlog veroordelen, terwijl ze bij andere conflicten hun mond dichthielden. Volgens deze redenering worden sterke tegenstanders van de oorlog bestempeld als ‘pro-Amerikaans’.
Een populair-wetenschappelijke blogger (meer dan twaalf miljoen volgers) op Weibo met de bijnaam Occam’s Razor plaatste op 27 februari een meme (afbeelding hieronder) en schreef:
‘Sommige mensen sabelen Rusland neer terwijl ze zelfingenomen prediken tegen de oorlog. Natuurlijk is het goed om anti-oorlog te zijn, en iedereen zou voor wereldvrede moeten opkomen. Maar vraag hun dan ook of ze anti-oorlog waren toen de Verenigde Staten Iran, Irak, Panama, Libië, Joegoslavië of Afghanistan binnenvielen.’
Het idee dat de anti-oorlogspredikers een verborgen agenda hebben als ze zich niet ook tegen de Verenigde Staten uitspreken, is zichtbaar in talloze posts en video’s. Ze zijn alomtegenwoordig, niet alleen Weibo maar ook op andere populaire Chinese platforms zoals Bilibili en Douyin. Je vindt er opvallende slogans als: ‘Wie anti-oorlog is maar niet anti-Amerikaans, heeft slechte bijbedoelingen’ en ‘Je bent inhumaan als je anti-oorlog bent maar niet anti-Amerikaans.’
In de laatste jaren kenden de Chinese online media verschillende golven van anti-Amerikanisme. In het najaar van 2021 werd de epische Chinese oorlogsfilm The Battle at Lake Changjin een groot succes. De film, die laat zien hoe Chinese troepen tijdens de Koreaanse oorlog ernstig werden onderschat door de VN-troepen, kwam op een moment van oplopende spanningen tussen de VS en China. Volgens een van de scenarioschrijvers moest de film uitdrukken dat er ‘niet met de Chinezen te spotten viel’. China moest vechten om de ‘imperialistische’ Verenigde Staten en hun bondgenoten te bestrijden, was de boodschap. Anders zouden die buitenlandse grootmachten, die op hen neerkeken, hun macht uitbreiden tot aan de drempel van China en de vreedzame ontwikkeling van de pas opgerichte natie in gevaar brengen.
Chinese media benadrukken hoe andere Aziatische landen het Westen zogenaamd bekritiseren en Rusland steunen
Veel Chinezen suggereren nu ook dat het conflict in Oekraïne een soort ‘Koreaanse is oorlog voor Rusland’. Op sociale media wordt een politieke cartoon gedeeld met de titel ‘Westerse publieke opinie’. Er staan twee televisieschermen op afgebeeld. Het bovenste scherm zoomt in op een grommende beer (Rusland) en een kleine, bange man (Oekraïne). Het scherm daaronder laat de uitgezoomde scène zien en dan wordt duidelijk dat het kleine Oekraïne, gesteund door drie helpers (VS, NAVO en Groot-Brittannië), de moederbeer (Rusland) opjaagt terwijl zij haar haar welpen in het hol beschermt.
Online anti-Amerikaanse sentimenten worden ook aangewakkerd door Chinese mediaberichten die benadrukken hoe andere Aziatische landen het Westen zogenaamd bekritiseren en Rusland steunen. Als reactie op buitenlandse druk op Pakistan om Rusland te veroordelen, haalde de Pakistaanse premier Imran Khan uit met de vraag: ‘Wat denk je wel van ons? Zijn wij soms jouw slaaf?’ – Het Chinese mediakanaal Guancha.cn was er snel bij om van het onderwerp een hashtag op sociale media te maken: ‘Pakistan vraagt zich af: zijn we een slaaf van het westen?’. Evenzo promootte het staatsmedium Global Times een van zijn artikelen over Indiase sociale-mediagebruikers die hun steun voor Poetin betuigden met de hashtag ‘Groot aantal Indiase internetgebruikers steunt Rusland sterk’.
Ondertussen plaatste het Engelstalige Twitteraccount van de Global Times een foto van India dat een van zijn historische gebouwen, de Qutub Minar, zou verlichten als steunbetuiging aan Rusland. De tweet bleek misleidend, want in feite werd de Qutub Minar verlicht ter gelegenheid van Jan Aushadhi Diwas om mensen aan te sporen merkloze medicijnen te gebruiken.
Biologische wapens
Op 8 maart, toen de oorlog tussen Rusland en Oekraïne de dertiende dag inging, was een van de trending topics op Chinese sociale media niet de twee miljoen vluchtelingen maar de vermeende ontdekking van zesentwintig Amerikaanse militaire biologische laboratoria in Oekraïne. Hashtag: ‘De 26 Amerikaanse biolabs in Oekraïne zijn slechts het topje van de ijsberg’.
Tijdens een persconferentie sprak het Chinese minister van Buitenlandse Zaken, Zhao Lijian, zijn bezorgdheid uit over het vermeende bestaan van Amerikaanse biologische laboratoria in Oekraïne en elders en zette vraagtekens bij hun intenties. Volgens Bloomberg waren de Chinese beschuldigingen dat het Amerikaanse leger ‘gevaarlijke’ biolaboratoria exploiteert, een afspiegeling van de Russische afleidingstactiek om de Russische invasie te rechtvaardigen. Maar op Weibo werd het onderwerp binnen enkele uren meer dan 180 miljoen keer bekeken en leidde het tot talloze opmerkingen van Chinese internetgebruikers die de VS veroordelen en antwoorden eisten over de waarheid achter deze biologische laboratoria.
De oorlog tussen Rusland en Oekraïne domineert de Chinese online media, zonder in te zoomen op wat er vandaag precies op het slagveld plaatsvindt. Uiteindelijk heeft framing door Chinese media en bloggers van het Russisch-Oekraïense conflict veel meer te maken met Beijing eigen strategische ambities in een veranderende internationale gemeenschap dan met Moskou of Kyivv. Dat nieuwsframe bevestigt het Chinese narratief: de pijnlijke herinneringen aan vernedering door dezelfde westerse mogendheden die nu proberen China aan hun kant te krijgen.
Lees ook:
