De zogenaamde kruidnagelsigaret, de kretek, zou niet echt een sigaret zijn. Gaat achter de bizarre polemiek over nationaal erfgoed in Indonesië de tabakslobby soms schuil?
Op de politieke agenda in ons land staan niet alleen het salaris van de president en de rook van de vele bosbranden [het oerwoud wordt op grote schaal illegaal in brand gestoken voor landbouwgrond, waarbij de rook voor overlast zorgt in Indonesië, Singapore en delen van Maleisië]. Binnenkort wordt in het nationale parlement gedebatteerd over een woord, en wel het woord ‘kretek’.
Het is een woord dat niet eens voorkomt in het Groot Indonesisch Woordenboek. Wel staat ‘keretek’ erin, dat volgens het gezaghebbende woordenboek drie betekenissen heeft: 1) lawaai van brandende bladeren, 2) sigaret van tabak vermengd met kruidnagelpoeder, 3) paardenkoets met twee wielen.
Het woord ‘kretek’ figureert in een wetsvoorstel over het nationaal cultureel erfgoed, waar het nationaal parlement zich een dezer dagen over zal buigen. Op zich een belangrijk wetsvoorstel, in ons land dat ooit zulke rijke culturele tradities had. Het beoogt het erfgoed van onze uitgestrekte archipel beter te beheren.
Naar waarde geschat
Artikel 30 stelt: ‘de federale en provinciale overheden hebben de verantwoordelijkheid om het nationaal erfgoed naar waarde te schatten, te bewaken en te beheren.’ Vervolgens somt artikel 37 veertien objecten op die naar waarde geschat, bewaakt en beheerd dienen te worden; een ervan is de ‘traditionele kretek’. Maar wat we precies onder deze ‘traditionele kretek’ moeten verstaan, wordt niet duidelijk. Wel preciseert artikel 49 hóé de traditionele kretek dan naar waarde geschat, bewaakt en beheerd zou moeten worden. Te weten, door a) er een inventarisatie van te maken en de geschiedenis ervan vast te leggen, b) hem verder te ontwikkelen, c) hem meer bekendheid te geven door publicaties en promotieactiviteiten en d) het organiseren van festivals rondom de traditionele kretek. Geen van deze wetsartikelen neemt de moeite om de definiëren wat deze ‘traditionele kretek’ nou eigenlijk precies is. De eerste definitie uit het woordenboek kan het moeilijk zijn, want dat zou iets absurds opleveren. Weliswaar nemen onze parlementariërs soms twijfelachtige beslissingen, maar een wetsvoorstel om ‘het lawaai van brandende bladeren’ te beschermen, juist nu onze bossen in brand staan, zou zelfs hun wat al te gortig zijn. Politieke beschouwers gaan daarom over het algemeen uit van de tweede betekenis die het woordenboek geeft: de kruidnagelsigaret.
Het vermoeden rijst dat dit wetsvoorstel desalniettemin probeert een rookgordijn op te trekken. Gesuggereerd wordt namelijk dat het bij de kretek niet om een echte sigaret gaat. Actievoerders tegen het gebruik van tabak stelden dat op die manier ‘een lobby van tabaksfabrikanten het parlement probeert te bespelen, met als doel de eigen financiële belangen te beschermen’.
We kunnen deze polemiek nog wat verder aanscherpen door de volgende vraag op te werpen: ‘Is de kretek wel echt deel van ons nationaal erfgoed?’ Laten we immers niet vergeten dat onze voorouders vóór de introductie van de tabak een mengsel van kalk en betelnoten kauwden. Deze traditie staat op Bali nog steeds bekend als nginang. Nadat de tabak uit Europa arriveerde en de Hollanders inheemse boeren dwongen om dit gewas te gaan verbouwen, begon men de betel in tabaksbladeren te wikkelen.
Pas veel later werd tabak ook gerookt in de vorm van sigaretten, al werd dat nog lang als een slechte gewoonte beschouwd. Rokers werden ervan beschuldigd ‘cultuurvernietigers’ te zijn, wezens met een twijfelachtige moraal, denk bijvoorbeeld aan het bekende personage van Roro Mendut: een femme fatale en liefhebster van sigaretten, zonder kruidnagel wel te verstaan. Ook vandaag nog wordt de sigaret wel ‘de moordenares’ genoemd. Op verpakkingen staat ‘roken is dodelijk’ en in de openbare ruimte is er steeds minder plek voor rokers. Een wet die de kretek naar waarde wil schatten, bewaken en beheren, doet feitelijk niets anders dan aanzetten tot roken.
Zouden onze parlementariërs niet beter aan de derde betekenis uit het woordenboek kunnen vasthouden: de paardenkoets met twee wielen? Die zou best een eigen festival verdienen.
Auteur: Putu Setia
Koran Tempo
Indonesië | oplage 100.000
Onderdeel van Tempo, een van de grootste bladen van Indonesië, gericht op vrijheid van meningsuiting.
